რუსეთის სახელმწიფო დუმამ სამშაბათს ერთხმად დაუჭირა მხარი კანონპროექტს, რომელიც სასამართლოებს აძლევს უფლებას, რუსეთში დააყადაღონ ქვეყნიდან წასული მოქალაქეების ქონება იმ ჯარიმების გადახდის უზრუნველსაყოფად, რომლებიც მათ შეიძლება დაეკისროთ სახელმწიფოს „ინტერესების წინააღმდეგ“ გაკეთებული საჯარო განცხადებებისთვის. დაყადაღების ქვეშ შეიძლება მოექცეს ნებისმიერი ღირებულების ქონება, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ოქმის განხილვამდეც კი.
იურისტების თქმით, ეს არის ზეწოლის ახალი მცდელობა საზღვარგარეთ მყოფ ჟურნალისტებზე, აქტივისტებზე, პოლიტიკურ ემიგრანტებზე, დამოუკიდებელ მედიებსა და ბლოგერებზე.
ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში შეტანილი ცვლილებები, რომლებიც სახელმწიფო დუმამ 26 მაისს ერთდროულად მეორე და მესამე მოსმენით მიიღო, ძალაში 1 სექტემბერს უნდა შევიდეს. ისინი აფართოებს უკვე არსებულ პრაქტიკას — დასაჯონ ქვეყნიდან წასული რუსები, რომლებიც აგრძელებენ საჯარო განცხადებებს ომის, რეპრესიებისა და სამშობლოში არსებული პოლიტიკური რეჟიმის წინააღმდეგ, ან ავრცელებენ ინფორმაციას, რომელიც, თითქოსდა, „რუსეთის ინტერესების წინააღმდეგაა“ მიმართული.
ამ კანონის საფუძველზე სისტემურად დაჯარიმება შესაძლებელი იქნება ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის ათზე მეტი მუხლით. მათ შორისაა როგორც უკვე ჩვეულებად ქცეული მუხლები „უცხოელი აგენტებისთვის“ დაწესებული მოთხოვნების დარღვევის, „არასასურველ“ ორგანიზაციებში მონაწილეობისა და არმიის „დისკრედიტაციის“ შესახებ, ისე ნაკლებად გავრცელებული, მაგრამ ძალიან მრავალფეროვანი მუხლებიც — ხელისუფლებისადმი უპატივცემულობის ფორმით წვრილმანი ხულიგნობიდან დაწყებული, ნაციზმისგან ევროპის გათავისუფლებაში სსრკ-ის როლის უარყოფამდე. ადმინისტრაციულ პასუხისმგებლობაზე სისტემურად მიეცემიან პასუხისგებაში ასევე რუსეთის წინააღმდეგ სანქციების დაწესებისკენ მოწოდებების, „ტერორისტული“ და „ექსტრემისტული“ საქმიანობის გამო.
გარდა ამისა, ადრე დაკისრებული ჯარიმების გადაუხდელობისთვის სასამართლოებს შეეძლებათ ახალი ჯარიმების დაკისრება.
მაგრამ მთავარი ცვლილება ის არის, რომ ადმინისტრაციულ კანონმდებლობაში პირველად ჩნდება მოქალაქეების ქონების დაყადაღების შესაძლებლობა.
„მუხლების ჩამონათვალი ძირითადად პოლიტიკურია და გამოხატვის თავისუფლებას უკავშირდება. ჩნდება უფრო მოსახერხებელი მექანიზმი განცხადებების, ჟურნალისტური საქმიანობის, გაერთიანებებში მონაწილეობისა და იმ ორგანიზაციებთან კონტაქტების დასასჯელად, რომლებსაც რუსეთის ხელისუფლება პოლიტიკურად საშიშად მიიჩნევს“, — უთხრა BBC-ს იურისტმა, რომელმაც უსაფრთხოების მიზნით ანონიმურობა ითხოვა.
„ამასთან, პროექტს შეიძლება ძლიერი შემაკავებელი ეფექტი ჰქონდეს: საზღვარგარეთ მყოფი ადამიანები, რომლებსაც რუსეთში დარჩათ ანგარიშები, უძრავი ქონება, წილები, მემკვიდრეობა ან სხვა აქტივები, იძულებული იქნებიან გაითვალისწინონ დაუსწრებელი საქმისა და ქონების დაყადაღების რისკი საჯარო განცხადებების გამო“, — დაამატა მან.
იურისტების შეფასებით, კანონპროექტში ყველაზე მნიშვნელოვანი და საგანგაშო არის ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის იმ მუხლის ახალი რედაქცია, რომელიც ქონების დაყადაღებას ეხება. და საქმე მხოლოდ ის არ არის, რომ ადამიანს შეიძლება დაუსწრებლად დააკისრონ ჯარიმა.
ბანკის ანგარიშებზე არსებული ფული და ნებისმიერი სხვა ქონება, მათ შორის უძრავი ქონება რუსეთში, სახელმწიფო დუმამ ახლა დაუშვა, რომ დააყადაღონ საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდეც — მომავალი ჯარიმის უზრუნველყოფის სახით. ამასთან, მოსამართლემ ძალოვანი უწყებების შუამდგომლობა ქონების დაყადაღებაზე ძალიან სწრაფად უნდა განიხილოს — ასეთი შუამდგომლობის რეგისტრაციიდან არაუგვიანეს მომდევნო დღისა — და ქონების მფლობელის შეტყობინების გარეშე.
ექსპერტების აზრით, კიდევ უფრო სახიფათოა ის, რომ ახალი კანონპროექტით დაყადაღებული ქონების ღირებულება არ იქნება შეზღუდული არც შესაძლო ჯარიმის ოდენობით და არც შესაბამისი მუხლით გათვალისწინებული მაქსიმალური ოდენობით.
კანონპროექტის თანახმად, პირველ რიგში უნდა დაყადაღდეს ბანკში არსებული ფული და მხოლოდ მისი არარსებობის შემთხვევაში — სხვა ქონება. მაგრამ თუ ანგარიშებზე ფული არ არის, შესაძლებელია ბინის დაყადაღებაც, რათა ის გაიყიდოს და გაყიდვიდან მიღებული თანხით რამდენიმე ათეული ათასი რუბლის ჯარიმა ამოიღონ, ამბობს იურისტი გრიგორი ვაიპანი, რომელიც „უცხოელი აგენტების“ რეესტრშია შეყვანილი.
მისი თქმით, ქვეყნიდან წასული რუსების მიმართ ასეთ საქმეებზე სასამართლოს დადგენილებები ძალაში დაუყოვნებლივ — მიღების დღესვე — შევა, ხოლო მათი აღსრულება გასაჩივრების შემთხვევაშიც არ შეჩერდება.
ანუ სანქცია ადვილად შეიძლება გახდეს არაპროპორციული და „გამოყენებული იყოს არა უბრალოდ როგორც ჯარიმის ტექნიკური უზრუნველყოფა, არამედ როგორც ზეწოლის ინსტრუმენტი“, მიიჩნევს კიდევ ერთი იურისტი, რომელიც BBC-ს ასევე ანონიმურად ესაუბრა.
გარდა ამისა, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში პირველად ჩნდება დამცველის სავალდებულო დანიშვნის ნორმა იმ შემთხვევაში, თუ ადმინისტრაციულ პასუხისმგებლობაზე მისაცემი პირი ქვეყნიდან არის წასული და მისი საქმის შესახებ შეტყობინება შეუძლებელია. თუმცა დანიშნული დამცველის მომსახურებას ხელისუფლება თავად ფიგურანტის ქონების ხარჯზე გადაიხდის. იურისტები ამბობენ, რომ პრაქტიკაში ეს შეიძლება ნიშნავდეს საქმის დაუსწრებლად განხილვის ლეგალიზებას ადამიანის და მის მიერ არჩეული ადვოკატის რეალური მონაწილეობის გარეშე.
იმის შესახებ, რომ სახელმწიფომ ადმინისტრაციულ პასუხისმგებლობაზე მისაცემ პირს დამცველი უნდა დაუნიშნოს, თუ მას საკუთარი ადვოკატი არ ჰყავს, ადრე რუსეთის წინააღმდეგ საქმეებში ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოც მიუთითებდა. ამ წლების განმავლობაში ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში ცვლილებები მაინც არ შეიტანეს, მიუხედავად იმისა, რომ ECHR ამ კუთხით რუსეთის მიერ კონვენციის დარღვევებს ადგენდა. ახლა კი ეს ნორმა გაჩნდა, მაგრამ სრულიად სხვა ვითარებაში — და დამცველის საფასურს თავად ემიგრანტი გადაიხდის.
კანონპროექტის იდეას 2023 წლიდან ლობირებდნენ თათარსტანის სახელმწიფო საბჭო და რესპუბლიკიდან არჩეული „ერთიანი რუსეთის“ დეპუტატი აირატ ფარახოვი. თავდაპირველად ისინი მხოლოდ რუსეთიდან წასული საზოგადოებრივი ლიდერებისა და აქტივისტების დაჯარიმებას სთავაზობდნენ ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის რამდენიმე მუხლით — როგორც „პროფილაქტიკური ზემოქმედების“ ზომას.
„გაჩნდნენ კომენტატორები, ჩვენი ყოფილი ცნობილი მოღვაწეები, ზოგჯერ კერპებიც კი. ისინი გადაგვარდნენ და ზიანს აყენებენ საზოგადოებასა და სახელმწიფოს. ეს მეხუთე კოლონა ზედმეტად ყვავის“, — ასე ხსნიდნენ ინიციატივას თათარსტანელი პარლამენტარები.
2024 წელს პროექტი გაამკაცრეს და სახელმწიფო დუმაში შეიტანეს. ახალ რედაქციაში ქვეყნიდან წასული რუსების დაუსწრებლად დაჯარიმება შესთავაზეს „საზღვარგარეთ რუსეთის ფედერაციის ინტერესების წინააღმდეგ მიმართული ადმინისტრაციული სამართალდარღვევების ყველა შემთხვევაში“, ხოლო ჯარიმების გადახდის უზრუნველსაყოფად — მათი ქონების დაყადაღება. სახელმწიფო დუმამ ეს ცვლილებები ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში 2025 წლის გაზაფხულზე პირველი მოსმენით დაამტკიცა.
კიდევ ერთი წლის შემდეგ კანონპროექტი მესამედ გადაწერეს. მეორე მოსმენით განხილვის მომენტისთვის მისი მთავარი ავტორები — აირატ ფარახოვი და თათარსტანის სახელმწიფო საბჭოს ყოფილი ხელმძღვანელი ფარიდ მუხამეტშინი — უკვე აღარ იყვნენ დეპუტატები.
სასამართლოები ახლაც დაუსწრებლად აჯარიმებენ რუსეთის ფარგლებს გარეთ მყოფ მოქალაქეებს „უცხოელი აგენტების“ შესახებ კანონმდებლობის დარღვევისთვის, არმიის „დისკრედიტაციისთვის“ ან „ხელისუფლების შეურაცხყოფისთვის“. ხოლო არგუმენტები იმის შესახებ, რომ მოქმედი ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი ასეთ შემთხვევებში ადამიანის პასუხისმგებლობაში მიცემის საშუალებას არ იძლევა, ყურადღების გარეშე რჩება.
რუსეთში რეპრესიული საკანონმდებლო ცვლილებები ხშირად ამყარებს და ავითარებს უკვე რეალობაში გამოცდილი პრაქტიკებს. მაგალითად, სისხლის სამართლის კოდექსში „მორწმუნეთა გრძნობების შეურაცხყოფის“ ნორმა Pussy Riot-ის წევრების განაჩენის შემდეგ გაჩნდა, ხოლო „ნაციზმის რეაბილიტაციის“ შესახებ მუხლში ცვლილებები, რომლებიც ომის ვეტერანების ცილისწამების კრიმინალიზაციას ითვალისწინებდა — ალექსეი ნავალნის წინააღმდეგ შესაბამისი საქმის შემდეგ.
ექსპერტები რეპრესისულ საკანონმდებლო ცვლილებებს “შეცდომების გასწორებას“ უწოდებენ ხელისუფლების მხრიდან, რომელიც ეტაპობრივად ცდილობს ყველა ხვრელი ამოქოლოს მისი ოპონენტებისთვის და რეპრესიების ლეგიტიმაცია მოახდინოს.
