12 აპრილს უნგრეთში საპარლამენტო არჩევნები ტარდება, რომლის მთავარი ინტრიგა ზედაპირზე ჩანს: დარჩება თუ არა ხელისუფლებაში ვიქტორ ორბანი და მისი პარტია „ფიდესი“, რომელიც ქვეყანას უკვე 16 წელია მართავს, თუ ახალი პრემიერ-მინისტრი გახდება ოპოზიციური „ტისას“ ლიდერი პეტერ მადიარი.
თუმცა უნგრეთში – ქვეყანაში, რომელსაც უნიკალური საარჩევნო სისტემა აქვს, სადაც სოციოლოგების მიმართ უნდობლობაა და ხმების დათვლის პროცესი ერთ კვირამდე იწელება — ნიუანსებს დიდი მნიშვნელობა აქვს.
რა უნდა გაითვალისწინოთ, როცა თვალს ადევნებთ ევროპის ყველაზე მნიშვნელოვან მიმდინარე არჩევნებს ფინიშის ეტაპზე.
პირველი: ფრთხილად მოეკიდეთ გამოკითხვებს
წინასაარჩევნო სოციოლოგიური გამოკითხვების შედეგები რადიკალურად განსხვავებულ სურათს აჩვენებს კვირას დაგეგმილი კენჭისყრის შედეგების პროგნოზებში.
დამოუკიდებელი სოციოლოგიური ცენტრები „ტისას“ პარტიას დამაჯერებელ გამარჯვებას უწინასწარმეტყველებენ. ამავე დროს, ხელისუფლების მხარდამჭერი მედია, რომელიც უნგრეთის მედიასივრცეში დომინირებს, აქვეყნებს ხელისუფლებასთან დაახლოებული ცენტრების გამოკითხვებს, რომლის მიხედვითაც პარლამენტში უმრავლესობას ვიქტორ ორბანის პარტია შეინარჩუნებს.
ერთი მხრივ, წინა საარჩევნო კამპანიების გამოცდილება მიანიშნებს, რომ ასეთ შემთხვევაში უფრო დამოუკიდებელ ცენტრებს უნდა ენდოთ. მეორე მხრივ, ბუდაპეშტელი ექსპერტები, ამ საკითხთან დაკავშირებით რამდენიმე გაფრთხილებას აკეთებენ.
პირველ რიგში, ამ კამპანიის თავისებურებაა უკიდურესად მაღალი მაჩვენებელი იმ ადამიანებისა, რომლებიც სოციოლოგების კითხვებზე პასუხის გაცემაზე უარს ამბობენ. ერთ-ერთმა რესპონდენტმა განაცხადა, რომ ზოგიერთ პოლიტიკურ გამოკითხვაში მონაწილეობისგან სამიდან ოთხამდე გამოკითხული ადამიანი თავს იკავებდა. რა თქმა უნდა, სოციოლოგიურ მეცნიერებას აქვს მეთოდები ამ დანაკლისის კომპენსაციისთვის, მაგრამ ეს ნამდვილად არ ზრდის გამოკითხვების სიზუსტეს.
მეორე მხრივ, ითვლება, რომ უნგრეთის საზოგადოების გარკვეული ფენები ტრადიციულად „არ ითვლება“ სოციოლოგების მიერ. საუბარია პირველ რიგში პროვინციის მოსახლეობაზე, განსაკუთრებით კი ყველაზე დაბალი განათლებისა და კეთილდღეობის მქონე ამომრჩევლებზე. ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ სწორედ ამ ჯგუფებში ყველაზე პოპულარული პოლიტიკოსი ვიქტორ ორბანია.
მესამე მხრივ, ოპოზიცია და დამოუკიდებელი ჟურნალისტები აცხადებენ, რომ არჩევნების წინ ხელისუფლებამ ამომრჩევლების მასობრივი მოსყიდვის სისტემა აამოქმედა. მარტის ბოლოს გამოქვეყნებული გამოძიების — „ხმის ფასი“ — ავტორები ამტკიცებენ, რომ თუ ეს სქემა იმუშავებს, ორბანის პარტია შეძლებს თავისი შედეგის გარკვეულწილად გაზრდას.
მეორე მხრივ, სოციოლოგების ნაწილი აფიქსირებს „ტისას“ რეიტინგის გარკვეულ ზრდას არჩევნებამდე ბოლო რამდენიმე კვირის განმავლობაში. ისინი ტენდენციას იმით ხსნიან, რომ სწორედ ფინალურ ეტაპზე იწყებენ არჩევანის გაკეთებას ის ამომრჩევლები, რომლებსაც ადრე უჭირდათ პასუხის გაცემა საკუთარ პოლიტიკურ პრეფერენციებზე. მათი წილი ერთი თვის წინ სოციოლოგებმა ამომრჩეველთა საერთო რაოდენობის დაახლოებით მესამედად შეაფასეს. უკვე მაშინ გამოითქმებოდა ვარაუდი, რომ ეს ადამიანები უფრო მოქმედი ხელისუფლების მოწინააღმდეგეები არიან.
როგორ გადაფარავს ერთმანეთს ყველა ეს ფაქტორი, წინასწარ განსაზღვრა ძალიან რთულია, ამიტომ უნგრეთის არჩევნებში გამარჯვებულის წინასწარ მილოცვა ნამდვილად არ ღირს.
მეორე: გაერკვიეთ სისტემაში
უნგრეთის პარლამენტის არჩევნები ტარდება უნიკალური საარჩევნო სისტემით, რომელსაც მსოფლიოში ანალოგი არ აქვს. როგორც დამოუკიდებელი დამკვირვებლები ამტკიცებენ, ის სპეციალურად არის „დაკალიბრებული“ ისე, რომ კანონის სრული დაცვით დამატებითი უპირატესობა მიიღოს პარტია „ფიდესმა“.
დეპუტატების დიდი ნაწილი — 199-დან 106 — ირჩევა ერთმანდატიან ოლქებში ხმების შედარებითი უმრავლესობით, ანუ ერთტურიანი არჩევნებით.
უნგრული მაჟორიტარული სისტემის სპეციფიკა მდგომარეობს ოლქების „დაჭრის“ მეთოდში. ზოგადი კანონზომიერებაა, რომ პროვინციულ, სოფლად მდებარე ოლქებში, როგორც წესი, ნაკლები ამომრჩეველი ცხოვრობს, ვიდრე დიდ ქალაქებში მდებარე ოლქებში. ფაქტობრივად, ეს ნიშნავს, რომ დეპუტატის მანდატის მოსაპოვებლად პროვინციაში კანდიდატს ნაკლები ხმის მიღება სჭირდება, ვიდრე ქალაქში. სხვა სიტყვებით, ერთი პროვინციული ამომრჩევლის ხმა ამ სისტემაში უფრო „მძიმეა“, ვიდრე დედაქალაქის მცხოვრების ხმა.
ეს თავისებურება აშკარად აძლევს ხელს პარტია „ფიდესს“, რომლის პოზიციებიც უნგრეთის სოფლებში და მცირე ქალაქებში განსაკუთრებით ძლიერად ითვლება, ხოლო ბუდაპეშტში — პირიქით, შედარებით სუსტია.
დანარჩენი 93 მანდატი ნაწილდება იმ პარტიებს შორის, რომლებმაც გადალახეს ხუთპროცენტიანი საარჩევნო ბარიერი. ამასთან, განაწილება ხდება არა უბრალოდ პროპორციულად, არამედ საკმაოდ რთული „კომპენსაციური ხმების“ სისტემის გათვალისწინებით.
ძალიან გამარტივებული აღწერით, ეს ნიშნავს, რომ იმ ხმებს, რომლებიც კონკრეტულმა პარტიამ პარტიულ სიებზე მიიღო, ემატება ყველა ის ხმა, რომელიც მის მიერ წარდგენილ კანდიდატებს მიეცათ ერთმანდატიან ოლქებში, მაგრამ ისინი დამარცხდნენ.
მსგავსი სისტემა მსოფლიოს ზოგ ქვეყანაში გამოიყენება, თუმცა უნგრეთის სპეციფიკა იმაშია, რომ „ბონუს“ ხმებს თითოეული ოლქიდან იღებენ არა მხოლოდ დამარცხებული კანდიდატების პარტიები, არამედ ის პარტიაც, რომელმაც გამარჯვებული კანდიდატი წარადგინა. მის პარტიულ სიას ემატება სხვაობა გამარჯვებულის მიერ მიღებულ ხმებსა და მისი უახლოესი კონკურენტის შედეგს შორის.
ამ კანონმდებლობის წყალობით, პარტია, რომელიც მაჟორიტარულ ოლქში იმარჯვებს, ორმაგად იგებს: მას არა მხოლოდ საკუთარ დეპუტატს შეჰყავს პარლამენტში, არამედ პარტიული სიის „ყულაბაშიც“ ამატებს მისთვის მიცემული ხმების ნაწილს.
ბუდაპეშტის კვლევითი ცენტრის Political Capital-ის გათვლებით, ამ მექანიზმის გამოყენებამ წინა საპარლამენტო არჩევნებზე „ფიდესს“ დამატებით ხუთი მანდატი მოუტანა. ეს ნიშნავს, რომ მის გარეშე ორბანის პარტია ვერ შეძლებდა მოქმედ პარლამენტში საკონსტიტუციო უმრავლესობის ფორმირებას.
ამ სისტემაში გარკვევა მართლაც საკმაოდ რთულია. თუმცა მთავარი დასკვნები, რაც მის პრაქტიკულ გამოყენებას უნდა მოჰყვეს, მარტივია.
პირველ რიგში, უნგრეთის არჩევნებში მაჟორიტარული კომპონენტი უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე პარტიული. არა მხოლოდ იმიტომ, რომ პარლამენტის დეპუტატების უმრავლესობა ერთმანდატიან ოლქებში ირჩევა, არამედ იმიტომაც, რომ მაჟორიტარული ნაწილის შედეგები ძლიერ გავლენას ახდენს პროპორციულ ნაწილზეც.
მეორე მხრივ, ამ გარემოების გამო არჩევნებამდე გამოქვეყნებული პარტიული რეიტინგები შეიძლება არ ასახავდეს ძალთა რეალურ განაწილებას მომავალ პარლამენტში. მეტიც, პარტია, რომლის სიაც პროპორციულ ნაწილში ყველაზე მაღალ შედეგს აჩვენებს, სულაც არ არის გარანტირებული, რომ ახალ პარლამენტში უმრავლესობას მოიპოვებს.
მესამე მხრივ, უნგრული სისტემის თავისებურებები იწვევს იმას, რომ ხმების დათვლისა და გამარჯვებულის განსაზღვრის პროცესი შეიძლება დიდხანს და რთულად წარიმართოს. ამჯერად — შესაძლოა, ერთ კვირამდეც კი.
მესამე: ნუ ელოდებით სწრაფ შედეგებს
დავაზუსტოთ: თუ რომელიმე პარტიის უპირატესობა მეტოქეზე აშკარა და დიდია, არჩევნების ღამესვე მის ოფისში შამპანურს გახსნიან. უნგრეთში არჩევნების ინსტიტუტის მიმართ ნდობა საკმაოდ მაღალია და, მიუხედავად საზოგადოების ძლიერი პოლიტიკური პოლარიზაციისა, კენჭისყრის დღეს მასობრივი გაყალბების შესაძლებლობა სერიოზულად არ განიხილება.
მაგრამ თუ ფავორიტების შედეგები ერთმანეთთან ახლოს იქნება, საბოლოო შედეგის მოლოდინი დიდხანს მოგიწევთ.
ეს იმიტომ, რომ აქ მოქმედებს უნგრეთის არჩევნების კიდევ ერთი თავისებურება — დისტანციური ხმის მიცემა.
საქმე ისაა, რომ საზღვარგარეთ მცხოვრები ამომრჩევლები, რომლებმაც უნგრული რეგისტრაციის მისამართი შეინარჩუნეს, იღებენ ორ ბიულეტენს და ხმას აძლევენ როგორც პარტიულ სიას, ასევე თავიანთი ოლქის მაჟორიტარ კანდიდატს.
იგივე ეხება იმ ამომრჩევლებსაც, რომლებიც უნგრეთში არიან დარეგისტრირებულნი, მაგრამ ხმის მიცემა საკუთარი ოლქის ფარგლებს გარეთ სურთ.
უნგრული საარჩევნო სისტემის „ფიშკა“ ისაა, რომ საზღვარგარეთ და „საკუთარი“ ოლქის გარეთ მიცემული ხმები საარჩევნო უბნების დახურვისთანავე არ ითვლება. ეს ბიულეტენები იფუთება და იგზავნება ბუდაპეშტში, საიდანაც შემდეგ რეგიონებში გადაანაწილებენ.
სხვა სიტყვებით, მაგალითად, დებრეცენის საარჩევნო კომისია ჯერ ადგილზე დათვლის იმ ხმებს, რომლებიც არჩევნების დღეს იქ მისცეს. შემდეგ კი ელოდება, რომ ბუდაპეშტიდან მიუვათ ბიულეტენები იმ უნგრელების, რომლებმაც ხმა მისცეს მიშკოლცში, სეგედში, ლონდონში, ნიუ-იორკში და კიდევ ბევრ სხვა ადგილას, ითვლის ამ ხმებს და შესაბამისად ასწორებს თავდაპირველ შედეგს.
კანონმდებლობის მიხედვით, ეს საბოლოო დათვლა უნდა დასრულდეს „ძირითადი არჩევნებიდან“ არაუგვიანეს მეექვსე დღისა. ანუ ჩვენს შემთხვევაში — არაუგვიანეს შაბათის, 18 აპრილისა.
წელს საზღვარგარეთიდან და საკუთარი საარჩევნო ოლქის ფარგლებს გარედან ხმის მისაცემად რეკორდული რაოდენობის ამომრჩეველი დარეგისტრირდა, რაც შესაძლოა მნიშვნელოვნად აისახოს არჩევნების საბოლოო შედეგებზე.
ამ ოთხშაბათს პარტია „ტისას“ ლიდერმა პეტერ მადიარმა განაცხადა, რომ დაახლოებით 30-40 მაჟორიტარულ ოლქში საარჩევნო რბოლის ლიდერ კანდიდატებს შორის სხვაობა ათასი ხმის ფარგლებშია, ამიტომ არჩევნების შემდგომ პერიოდში დაძაბულობა უკიდურესად მაღალი იქნება.
„იმ ოლქებში, სადაც არჩევნების ღამეს „ფიდესის“ კანდიდატს მცირე უპირატესობა ექნება, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ 18 აპრილისთვის სიტუაცია შეიცვლება, რადგან ამომრჩევლები, რომლებიც საელჩოებში და საკუთარი ოლქის ფარგლებს გარეთ აძლევენ ხმას, ძირითადად კრიტიკულად არიან განწყობილნი ორბანის მთავრობის მიმართ,“ — განუმარტა კიევის გამოცემა „ევროპეისკაია პრავდას“ ბუდაპეშტის ანალიტიკური ცენტრის Political Capital-ის ექსპერტმა რობერტ ლასლომ.
იმის გათვალისწინებით, თუ რა გავლენას ახდენს მაჟორიტარული ოლქების შედეგები არჩევნების პროპორციულ ნაწილზე, ტექნიკურად შესაძლებელია ისეთი სცენარიც, როცა მომავალ პარლამენტში მანდატების თუნდაც მიახლოებითი განაწილების მოდელირება 18 აპრილამდე რთული იქნება.
მეოთხე: ნუ დაივიწყებთ მესამე პარტიას
ერთ-ერთი რამ, რითიც შეიძლება დაკავდეთ 18 აპრილამდე ლოდინისას, არის არჩევნების დღეს ამომრჩეველთა აქტივობის მაჩვენებლების დაკვირვება.
სხვა ფაქტორებთან ერთად, სწორედ ეს განსაზღვრავს, იქნებიან თუ არა მომავალ პარლამენტში მხოლოდ „ფიდესი“ და „ტისა“, თუ მათ მესამე პარტიაც შეუერთდება.
დიახ, უნგრეთის არჩევნების დამკვირვებლები ხშირად უგულებელყოფენ იმ ფაქტს, რომ კამპანიაში მხოლოდ ვიქტორ ორბანისა და პეტერ მადიარის პარტიები არ მონაწილეობენ. მათ გარდა, ბიულეტენებში ამომრჩეველი ნახავს მემარცხენე „დემოკრატიულ კოალიციას“, სატირულ „ორკუდიან ძაღლის პარტიას“ და ულტრამემარჯვენე „ჩვენს სამშობლოს“ (Mi Hazánk).
და თუ პირველი ორი პარტიის შედეგები სტატისტიკური ცდომილების ზღვარზე მერყეობს, ულტრამემარჯვენეებს, ზოგიერთი გამოკითხვის მიხედვით, აქვთ შანსი გადალახონ ხუთპროცენტიანი საარჩევნო ბარიერი.
სწორედ ამიტომ, როგორც ბუდაპეშტელი ექსპერტები ამბობენ, ამომრჩეველთა აქტივობის ფაქტორი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს. მარტივად რომ ვთქვათ, „ჩვენი სამშობლოს“ მხარდამჭერები — პოლიტიკურად საკმაოდ იზოლირებული, მობილიზებული, მაგრამ რაოდენობრივად შეზღუდული ამომრჩეველთა ჯგუფია. ამ პარტიის მიერ ხუთპროცენტიანი ბარიერის გადალახვა დამოკიდებულია იმაზე, რამდენი სხვა პარტიის ამომრჩეველი მიიღებს მონაწილეობას კენჭისყრაში.
სხვა სიტყვებით, პოლარიზებულ საზოგადოებაში ძალიან მაღალი აქტივობა, დიდი ალბათობით, გამოიწვევს „ჩვენი სამშობლოს“ შედეგის „გაფერმკრთალებას“ და უნგრეთში ორპარტიული პარლამენტის ჩამოყალიბებას.
თეორიულად, ულტრამემარჯვენეების ფრაქცია შეიძლება გახდეს „ოქროს აქცია“ მომავალ უნგრეთის პარლამენტში, განსაკუთრებით იმ შემთხვევაში, თუ ვერც „ფიდესი“ და ვერც „ტისა“ ვერ შეძლებენ აბსოლუტური უმრავლესობის მიღებას.
ერთი მხრივ, „ჩვენი სამშობლო“, რომელიც უნგრეთის ევროკავშირიდან გამოსვლას ემხრობა, იდეოლოგიურად უფრო ახლოს დგას ვიქტორ ორბანის ევროსკეპტიკურ პოზიციასთან. მეორე მხრივ, არ არის გამორიცხული, რომ ასეთ ვითარებაში ულტრამემარჯვენეებმა გადაწყვიტონ „სიტუაციის არევა“ და საკუთარი პოლიტიკური თამაშის აგება, გათვლით იმაზე, რომ ახლად არჩეული პარლამენტი არაეფექტური იქნება, დაინიშნება ვადამდელი არჩევნები და ისინი უფრო დამაჯერებელ შედეგს მიიღებენ.
მეხუთე: დასასრული — მხოლოდ დასაწყისია
მიუხედავად ამისა, დღეს არჩევნების ყველაზე სავარაუდო შედეგად შეიძლება ჩაითვალოს უმრავლესობის მოპოვება ან ვიქტორ ორბანის „ფიდესის“, ან პეტერ მადიარის „ტისას“ მიერ.
და თუ მოქმედი პრემიერ-მინისტრის მმართველობის გაგრძელება, სავარაუდოდ, არ გამოიწვევს ქვეყანაში მნიშვნელოვან შოკებს — თუ არ ჩავთვლით შესაძლო პოსტსაარჩევნო პროტესტებს, რაც ცალკე თემაა — „ტისას“ ხელისუფლებაში მოსვლისა და პეტერ მადიარის პრემიერ-მინისტრად არჩევისგან ბევრი ადამიანი ელოდება დაუყოვნებლივ ფუნდამენტურ ცვლილებებს უნგრეთის ცხოვრებაში.
ეს მოლოდინები შეიძლება არ გამართლდეს, და ეს კიდევ ერთი თვისებაა იმ პოლიტიკური სისტემის დიზაინისა, რომელიც ვიქტორ ორბანმა თავისი მმართველობის წლებში შექმნა.
საქმე ისაა, რომ უნგრეთის კონსტიტუციის მიხედვით, ქვეყნის ცხოვრების მრავალი საკვანძო სფერო — ოჯახური პოლიტიკიდან ეროვნული ბანკის მუშაობამდე და საპენსიო სისტემიდან ადგილობრივ თვითმმართველობამდე — რეგულირდება სპეციალური sogenannten „კარდინალური კანონებით“, რომელთა შეცვლაც მხოლოდ პარლამენტის კონსტიტუციური უმრავლესობით, ანუ დეპუტატების ორი მესამედის მხარდაჭერით არის შესაძლებელი.
დღეს პეტერ მადიარი ამტკიცებს, რომ მის „ტისას“ ასეთი შედეგის მიღწევის შანსი აქვს: მისმა მხარდამჭერებმა უბრალოდ ბოლომდე უნდა იმუშაონ კამპანიის ბოლო დღემდე.
უფრო მეტიც, რამდენიმე დღის წინ გამოქვეყნებული სოციოლოგიური კომპანიის Median-ის გამოკითხვა „ტისას“ მიერ მანდატების ორი მესამედის მოპოვებას რეალურად მიიჩნევს (ორბანის კანცელარიის ხელმძღვანელმა გერგეი გულიაშმა მაშინვე დაადანაშაულა სოციოლოგები ფალსიფიკაციაში და განაცხადა, რომ მათი ტყუილი არჩევნების შემდეგ დღესვე გახდება აშკარა).
თუმცა უკვე ახლა ბუდაპეშტელი დამკვირვებლები მსჯელობენ, როგორ მოიქცევა პეტერ მადიარი იმ შემთხვევაში, თუ მიღებული საპარლამენტო უმრავლესობა კონსტიტუციური არ იქნება, არამედ ჩვეულებრივი: შეეცდება თუ არა მუშაობას „შეზღუდული ფუნქციონალით“, თუ აირჩევს ვადამდელი არჩევნების გზას, რათა წარმატების ტალღაზე სცადოს ახალი პოლიტიკური მწვერვალის დაპყრობა.
