ევროპელი ლიდერები სომხეთში ორ უპრეცედენტო სამიტზე ჩადიან — ქვეყანაში, რომელიც დიდი ხნის განმავლობაში რუსეთის უახლოეს მოკავშირედ ითვლებოდა სამხრეთ კავკასიაში.
ამ მოვლენის სიმბოლური მნიშვნელობის გადაჭარბება რთულია ქვეყნისთვის, რომლის მოსახლეობაც სამ მილიონზე ნაკლებია: სომხეთი არის რუსეთის პრეზიდენტ ვლადიმირ პუტინის მიერ შექმნილი ევრაზიული ეკონომიკური კავშირის წევრი, ხოლო სომხეთის ტერიტორიაზე განლაგებულია რუსეთის სამხედრო ბაზა.
ორშაბათს 30-ზე მეტი ევროპელი ლიდერი და კანადის პრემიერ-მინისტრი მონაწილეობას მიიღებენ ევროპული პოლიტიკური გაერთიანების სამიტში, რომელიც ერევანში გაიმართება.
სამშაბათს კი გაიმართება ისტორიაში პირველი ორმხრივი ევროკავშირ-სომხეთის სამიტი, რომელშიც მონაწილეობას მიიღებენ ევროკომისიის პრეზიდენტი ურსულა ფონ დერ ლაიენი და ევროპული საბჭოს პრეზიდენტი ანტონიუ კოშტა.
სომხეთი ენერგორესურსების თვალსაზრისით დიდწილად რუსეთზეა დამოკიდებული. ის რუსულ გაზს შეღავათიან ფასად ყიდულობს — ეს საკითხი პუტინმა სპეციალურად ახსენა 1 აპრილს პრემიერ-მინისტრ ნიკოლ ფაშინიანის მოსკოვში ვიზიტის დროს.
მან აღნიშნა, რომ რუსეთი სომხეთს გაზს 1000 კუბურ მეტრზე 177,5 დოლარად აწვდის, მაშინ როცა ევროპაში მისი ფასი 600 დოლარია.
„განსხვავება დიდია, მნიშვნელოვანი“, — თქვა რუსეთის პრეზიდენტმა.
როგორ აღმოჩნდა ქვეყანა, რომელიც ასე ღრმად არის ჩართული რუსეთის ორბიტაში, ევროპელი ლიდერების უმრავლესობის მასპინძელი?
გარდამტეხი მომენტი 2023 წლის ომი გახდა სომხეთსა და მეზობელ აზერბაიჯანს შორის.
მაშინ აზერბაიჯანმა დაიწყო ელვისებური სამხედრო ოპერაცია მთიანი ყარაბაღის საბოლოოდ დასაკავებლად, რის შედეგადაც იქიდან 100 000-ზე მეტი ეთნიკური სომეხი განიდევნა. რუსეთი, რომელსაც ადგილზე სამშვიდობოები ჰყავდა, განზე გადგა.
მანამდე აზერბაიჯანის შეჭრები სომხეთის ტერიტორიაზეც უპასუხოდ დარჩა რუსეთის ხელმძღვანელობით მოქმედი კოლექტიური უსაფრთხოების ხელშეკრულების ორგანიზაციის — ОДКБ-ის მხრიდან.
„ჩვენ გავიაზრეთ, რომ არსებული უსაფრთხოების არქიტექტურა არ მუშაობს“, — განუცხადა BBC-ს სომხეთის ეროვნული ასამბლეის საერთაშორისო ურთიერთობათა კომიტეტის თავმჯდომარემ სარგის ხანდანიანმა.
ერთი წლით ადრე ევროკავშირმა შუამავლის როლი შეასრულა საზღვრების აღიარების შესახებ შეთანხმების მიღწევაში, რომლის ფარგლებშიც მან სამოქალაქო სადამკვირვებლო მისია განათავსა.
„ევროკავშირის ფიზიკურმა ყოფნამ ჩვენი მოქალაქეების აღქმა შეცვალა“, — თქვა ხანდანიანმა. „ჩვენ გავიაზრეთ, რომ მოსახლეობაში არსებობს მოთხოვნა ევროკავშირთან უფრო მჭიდრო ურთიერთობებზე“, — დასძენს ის.
2025 წლის მარტში სომხეთის პარლამენტმა მიიღო კანონი ევროკავშირში გაწევრიანების პროცესის დაწყების შესახებ.
დაჩქარდა სამშვიდობო პროცესიც სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის.
აგვისტოში ორი ქვეყნის ლიდერებმა თეთრ სახლში ხელი მოაწერეს ისტორიულ შეთანხმებას, რომელიც მრავალწლიანი კონფლიქტის დასრულებას ისახავს მიზნად.
იქვე მათ გამოაცხადეს „ტრამპის მარშრუტის“ ამოქმედება საერთაშორისო მშვიდობისა და კეთილდღეობისთვის — მსხვილი სატრანსპორტო დერეფნის, რომელიც სომხეთის ირანთან საზღვრის გასწვრივ გაივლის და რეგიონს ევროპულ ბაზრებთან დააკავშირებს.
თუმცა სამშვიდობო პროცესი ორ მეზობელ ქვეყანას შორის კვლავ მყიფეა, ხოლო ევროპის და სომხეთის დაახლოებას სომხეთისთვის დიპლომატიური დანაკარგებიც მოჰყვა.
გასულ კვირას აზერბაიჯანის პარლამენტმა ხმა მისცა ევროპარლამენტთან ურთიერთობების შეჩერებას, ევროპარლამენტარების რეზოლუციის გამო, რომელიც 2023 წელს გაქცეული მთიანი ყარაბაღის სომხების დაბრუნების უფლების უზრუნველყოფას, ასევე ბაქოს მიერ დაკავებული სომეხი პატიმრების გათავისუფლებას ითხოვდა.
ამასობაში მოსკოვი აშკარა გაღიზიანებით აკვირდება სომხეთისა და ევროკავშირის სულ უფრო თბილ ურთიერთობებს.
კრემლში შეხვედრის დროს პუტინმა ირონიულად ჩაიღიმა, როდესაც ფაშინიანი თავის ქვეყანაში არსებულ თავისუფლებებზე საუბრობდა.
„სომხეთში სოციალური ქსელები 100%-ით თავისუფალია, ყოველგვარი შეზღუდვების გარეშე“, — უთხრა მან რუსეთის ლიდერს. რუსეთში ყველა მსხვილი დასავლური პლატფორმა დაბლოკილია.
თუმცა პუტინმა ფაშინიანს შეახსენა, რომ ევროკავშირში გაწევრიანების სურვილი შეუთავსებელია ევრაზიული ეკონომიკური კავშირის წევრობასთან.
„შეუძლებელია ერთდროულად იყო საბაჟო კავშირში ევროკავშირთან და ევრაზიულ ეკონომიკურ კავშირთან“, — თქვა რუსეთის პრეზიდენტმა და დასძინა, რომ ეს „უბრალოდ შეუძლებელია თვითონ განსაზღვრებით“.
ევროპული პოლიტიკური გაერთიანების სამიტამდე სულ რამდენიმე დღით ადრე რუსეთმა სომხური მინერალური წყლის იმპორტი აკრძალა.
„ეს ტიპური მაგალითია იმისა, თუ როგორ მოქმედებს ჰიბრიდული საფრთხეები“, — ამბობს არტურ პაპიანი ორგანიზაცია CyberHUB-AM-იდან, რომელიც სომხეთის საინფორმაციო სივრცეს აკვირდება.
მისი თქმით, მაღალი თანამდებობის პირების პროევროპულ განცხადებებს ან ბრიუსელში ვიზიტებს ხშირად მოჰყვებოდა სომხური სატვირთო მანქანების შეჩერება საქართველო-რუსეთის საზღვარზე, ასევე ჰაკერების მუქარა სამთავრობო ვებსაიტებზე თავდასხმების შესახებ.
გასულ თვეში ევროკავშირმა დაამტკიცა ახალი სამოქალაქო მისია სომხეთში მომდევნო ორი წლისთვის. მისი მიზანია რუსულ დეზინფორმაციასთან, კიბერთავდასხმებთან და უკანონო ფინანსურ ნაკადებთან გამკლავება, განსაკუთრებით სომხეთის ივნისის საპარლამენტო არჩევნების წინ.
მისია შექმნილია ევროკავშირის ანალოგიური მისიის მოდელზე მოლდოვაში, რომელიც 2025 წლის არჩევნებამდე ამოქმედდა და რომლის შემდეგაც პროევროპულმა ძალებმა კიშინიოვში ხელისუფლება შეინარჩუნეს.
„მე შევისწავლე ეს შემთხვევები, განსაკუთრებით მოლდოვისა და რუმინეთის, ასევე უკრაინის მაგალითები“, — თქვა პაპიანმა. „ვხედავ, რომ აქ საერთო ტაქტიკები და ტექნოლოგიური პროცესები იკვეთება“.
იანვარში მისმა გუნდმა WhatsApp-ზე მასშტაბური შეტევა დააფიქსირა, რის შედეგადაც, მათი შეფასებით, რამდენიმე ასეული ათასი ანგარიში გატეხეს. მისი თქმით, ამ მესენჯერს მინისტრები და სახელმწიფო მოხელეები ფართოდ იყენებენ.
ცალკე ოპერაციის ფარგლებში ჰაკერებმა Signal-ის აპლიკაციაში ყალბი ანგარიში შექმნეს, თავი ევროკავშირის ელჩად სომხეთში, ვასილის მარაგოსად გაასაღეს და არასამთავრობო ორგანიზაციების ხელმძღვანელები სომხეთ-ევროკავშირის ურთიერთობებისადმი მიძღვნილ ყალბ კონფერენციაზე მიიწვიეს.
რეგისტრაციის ბმული სანდოდ გამოიყურებოდა. ამ ხრიკზე სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციების გამოცდილი თანამშრომლებიც კი წამოეგნენ. როდესაც თავდასხმის წყაროს მიკვლევა მოხერხდა, IP-მისამართებმა მოსკოვის ჩრდილო-დასავლეთით მდებარე რუსეთის ქალაქ ზელენოგრადზე მიუთითა.
ერევანში სამიტების წინ პაპიანმა განაცხადა, რომ მხოლოდ ერთ დილას Telegram-ში აქტივობის ექვსი თუ შვიდი მკვეთრი ზრდა დაითვალა, რომლებიც ერთსა და იმავე იდეას ავრცელებდნენ: თითქოს ეს ღონისძიებები სომხეთისთვის ნიშნავს იმ წერტილამდე მისვლას, როცა უკან დაბრუნება შეუძლებელია და რუსეთი ქვეყანას მათი ჩატარებისთვის დასჯის.
„სომხეთის დემოკრატიული ინსტიტუტები ფუნქციონირებს და რეალურ პროგრესს მიაღწია, მაგრამ მათზე ზეწოლა ხორციელდება“, — განაცხადა ევროპის საბჭოს გენერალურმა მდივანმა ალენ ბერსემ, რომელიც სამიტებში მონაწილეობს.
სომხეთის ივნისის არჩევნების წინ მის მთავარ შეშფოთებას უცხოური ჩარევა, დეზინფორმაცია და ინტერნეტში პოლიტიკური პოლარიზაცია წარმოადგენს.
მისი თქმით, სომხეთს ამ საფრთხეებთან გასამკლავებლად გარკვეული სამართლებრივი ინსტრუმენტები აქვს, თუმცა, როგორც ბევრ სხვა ქვეყანაში, „ისინი ჯერ კიდევ სრულად არ შეესაბამება საფრთხის მასშტაბსა და სირთულეს“.
მაშინ, როცა ევროპელი ლიდერები ერევანში ჩადიან სამოქალაქო მისიებისა და მომდევნო ორი წლის განმავლობაში სავიზო რეჟიმის ლიბერალიზაციის დაპირებებით, ევროკავშირში გაწევრიანების კონკრეტული ვადები, თავდაცვის სფეროში ვალდებულებები ან რუსული გაზის ჩანაცვლების გეგმები ჯერ განსაზღვრული არ არის.