ერთი გენური ჩარევა — და შესაძლოა აღარ დაგჭირდეთ მაღალი ქოლესტერინის პრობლემა წლობით ყოველდღიური აბებით აკონტროლოთ. CRISPR-Cas9-ის გამოყენებით ჩატარებულმა ექსპერიმენტულმა მკურნალობამ პაციენტებში „ცუდი“ ქოლესტერინის დონე დაახლოებით 50%-ით შეამცირა, ეფექტი კი სულ მცირე ერთი წლის განმავლობაში შენარჩუნდა.
კვლევის შედეგები The New England Journal of Medicine-ში გამოქვეყნდა. მასში სულ 15 ადამიანი მონაწილეობდა — ყველა მათგანს საშიშად მაღალი ქოლესტერინი ჰქონდა, რომელიც ჩვეულებრივ მედიკამენტურ მკურნალობას სათანადოდ არ ექვემდებარებოდა.
ყველაზე შთამბეჭდავი შედეგი ოთხ პაციენტში დაფიქსირდა, რომლებმაც ექსპერიმენტული პრეპარატის ყველაზე მაღალი დოზა მიიღეს. მკურნალობიდან ორი თვის შემდეგ მათში LDL, ანუ ე.წ. „ცუდი“ ქოლესტერინი, თითქმის 50%-ით შემცირდა, ტრიგლიცერიდები კი — საშუალოდ 55%-ით. ერთი წლის შემდეგ ეფექტი კვლავ შენარჩუნებული იყო: LDL დაახლოებით 53%-ით, ხოლო ტრიგლიცერიდები თითქმის 48%-ით დაბალი რჩებოდა.
მკურნალობა CRISPR-Cas9-ის ტექნოლოგიას იყენებს — ე.წ. „გენეტიკურ მაკრატელს“, რომელსაც კონკრეტული გენის შეცვლა ან გამორთვა შეუძლია. ამ შემთხვევაში მეცნიერები ღვიძლში ANGPTL3 გენს თიშავენ. ეს გენი ქოლესტერინისა და ტრიგლიცერიდების რეგულირებაში მონაწილეობს.
ამ მიდგომის იდეა ბუნებრივმა გენეტიკურმა მუტაციამ გააჩინა. დაახლოებით ყოველი 250 ადამიანიდან ერთს ANGPTL3-ის ერთი ან ორივე ასლი ბუნებრივად აქვს გამორთული. ასეთ ადამიანებს მთელი ცხოვრების განმავლობაში ძალიან დაბალი LDL და ტრიგლიცერიდები აქვთ და, როგორც კვლევები აჩვენებს, მნიშვნელოვნად ნაკლებია მათი გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკიც.
„ეს ბუნებრივად არსებული მუტაციაა, რომელიც ადამიანს გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებისგან იცავს. ახლა კი CRISPR-ის საშუალებით შეგვიძლია სხვა ადამიანებშიც მსგავსი ეფექტის შექმნა“, — ამბობს კვლევის ერთ-ერთი ავტორი, კლივლენდის კლინიკის კარდიოლოგი სტივენ ნისენი.
მეცნიერებისთვის მთავარი კითხვა იყო, რამდენ ხანს გასტანდა გენური ჩარევის ეფექტი. კვლევის ავტორების თქმით, ახალი მონაცემები აჩვენებს, რომ ორი თვის შემდეგ მიღებული შედეგი ერთ წელზე მეტხანს შენარჩუნდა.
თუ უფრო ფართო კვლევებიც მსგავს შედეგს აჩვენებს, მეთოდი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი შეიძლება გახდეს ახალგაზრდებისთვის, რომლებსაც გენეტიკურად ძალიან მაღალი ქოლესტერინი აქვთ. დღეს ასეთ პაციენტებს ხშირად ათწლეულების განმავლობაში ყოველდღიური აბების მიღება ან პერიოდული ინექციები უწევთ.
„თუ 20 წლის ხარ და ძალიან მაღალი ქოლესტერინი გაქვს, შეიძლება ბევრად უფრო ლოგიკური იყოს ერთჯერადი მკურნალობა, ვიდრე მომდევნო 60 წლის განმავლობაში ყოველდღე აბის დალევა ან ორ კვირაში ერთხელ ინექციის გაკეთება“, — ამბობს კარდიოლოგი ენ მარი ნავარი, რომელიც კვლევაში არ მონაწილეობდა.
მეთოდის კიდევ ერთი შესაძლო უპირატესობა ისაა, რომ ბევრი პაციენტი ქოლესტერინის საწინააღმდეგო წამლებს რეგულარულად არ იღებს. კვლევების მიხედვით, ადამიანების დაახლოებით ნახევარი დანიშნულ პრეპარატებს საკმარისი რეგულარობით იღებს, ხოლო სტატინების მიღებას პაციენტების მნიშვნელოვანი ნაწილი პირველივე წლის განმავლობაში წყვეტს.
ამ ეტაპზე მეცნიერები სიფრთხილეს მაინც ინარჩუნებენ. კვლევა ძალიან მცირე იყო და გენური ცვლილება, განსხვავებით ჩვეულებრივი წამლისგან, პრაქტიკულად შეუქცევადია. ამიტომ მონაწილეებზე დაკვირვება 15 წლის განმავლობაში უნდა გაგრძელდეს.
პირველ კვლევაში ძირითადი გვერდითი ეფექტები მსუბუქი იყო და უმეტესად ინფუზიის ადგილას გაღიზიანებით შემოიფარგლა. ერთ პაციენტს ღვიძლის ფერმენტების დროებითი მატება დაუფიქსირდა, რომელიც ორ კვირაში ნორმას დაუბრუნდა. ერთი მონაწილე ინფუზიიდან ექვსი თვის შემდეგ გარდაიცვალა, თუმცა მკვლევრების თქმით, მას მანამდეც მძიმე გულ-სისხლძარღვთა დაავადება ჰქონდა და სიკვდილს მკურნალობას არ უკავშირებენ.
ასევე დაფიქსირდა HDL-ის — ე.წ. „კარგი“ ქოლესტერინის — დაახლოებით 20%-იანი შემცირება, რაც დამატებით შესწავლას საჭიროებს.
ამჟამად აშშ-სა და ავსტრალიაში უკვე მიმდინარეობს ახალი კვლევა, რომელშიც ყველაზე მაღალი დოზა 40-მდე პაციენტმა უნდა მიიღოს. ამის შემდეგ საჭირო იქნება მეორე და მესამე ფაზის უფრო მასშტაბური კლინიკური კვლევები.
თუ შედეგები დადასტურდა, მედიცინამ შესაძლოა მაღალი ქოლესტერინის მკურნალობის სრულიად ახალი მოდელი მიიღოს — არა დაავადების ყოველდღიური კონტროლი, არამედ მისი ერთჯერადი გენური კორექცია, რომლის ეფექტიც წლების განმავლობაში შენარჩუნდება.