ჩინეთის ქალაქ შენჟენში რუსეთის, ჩინეთისა და აშშ-ის ლიდერების ისტორიაში პირველი შეხვედრა გაიმართა. შეხვედრის შემდეგ მხარეებმა „მშვიდობის დეკლარაცია“ გამოაქვეყნეს. მასში არც უკრაინა და არც ირანი არ იყო ნახსენები, სამაგიეროდ კი საუბარი იყო გაეროსა და სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს რეფორმაზე. როგორ გამოეხმაურნენ დასავლეთში დონალდ ტრამპის, ვლადიმირ პუტინისა და სი ძინპინის შეხვედრას?
შეხვედრის მონაწილეებმა ის დადებითად შეაფასეს. ჩინეთის ლიდერმა სი ძინპინმა მას „პოზიტიური, კონსტრუქციული და შედეგიანი“ უწოდა. რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმირ პუტინმა აღნიშნა, რომ ჩინეთის ლიდერმა „შექმნა ისეთი ატმოსფერო, რომ ზოგიერთ საერთო, ორმხრივად საინტერესო საკითხზე აზრთა თავისუფალი გაცვლა დაიწყო“. დონალდ ტრამპმა NBC-სთან ინტერვიუში შეხვედრა 10-დან „12 ქულით“ შეაფასა.
ევროპული რეაქცია
გერმანიის კანცლერმა ფრიდრიხ მერცმა ბერლინში, „მსურველთა კოალიციის“ შეხვედრის შემდეგ გამართულ პრესკონფერენციაზე, რომელიც ასევე ხუთშაბათს გაიმართა, განაცხადა, რომ „იალტის ფორმატი ევროპას მშვიდობას ვერ მოუტანს“. შენჟენში სამმხრივ შეხვედრას კი „ფოტოსესია“ უწოდა.
ევროკავშირის ლიდერებს შეხვედრა ჯერ არ შეუფასებიათ. ევროკომისიაში, სამი ქვეყნის დეკლარაციის გამოქვეყნებიდან რამდენიმე წუთში გამართულ პრესასთან რეგულარულ ბრიფინგზე, დოკუმენტის კომენტირებაზე უარი თქვეს. საგარეო ქმედებათა სამსახურის წარმომადგენელმა კრისტიან ვიგანდმა მხოლოდ აღნიშნა, რომ ევროკავშირი მხარს უჭერს გაეროსა და გენერალური მდივნის, ანტონიუ გუტერეშის მიერ შეთავაზებულ რეფორმებს, ასევე სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს.
„ჩვენ მეგობრობაზე კომენტარს არ ვაკეთებთ“, — დაამატა ევროკომისიის პრესსპიკერმა პაულა პინიომ „ინტერფაქს-უკრაინის“ ჟურნალისტის კითხვაზე, როგორ მიესალმა ტრამპი პუტინს.
„ეს ჩემი მეგობარია“, — თქვა აშშ-ის პრეზიდენტმა შენჟენში რუს კოლეგასთან შეხვედრისას. ტრამპმა სი ძინპინსაც მეგობარი უწოდა და თქვა, რომ მათ „ძალიან განსაკუთრებული ურთიერთობა“ აქვთ.
პუტინისა და ტრამპის „მეგობრობამ“ არანაკლები კომენტარი გამოიწვია, ვიდრე შეხვედრის საბოლოო დეკლარაციამ. მაგალითად, პოლონეთის პრემიერ-მინისტრმა დონალდ ტუსკმა ხაზი გაუსვა, რომ „თუნდაც პრეზიდენტი ტრამპი პრეზიდენტ პუტინს თავის მეგობრად მიიჩნევდეს, პრინციპი — „ჩემი მეგობრის მეგობარი ჩემი მეგობარია“ — ამ შემთხვევაში, უეჭველად, არ მოქმედებს“.
აშშ-ის ორივე პარტიის კანონმდებლები გაღიზიანებით გამოეხმაურნენ დონალდ ტრამპის თბილ სიტყვებს აშშ-ის გეოპოლიტიკური მოწინააღმდეგეების მიმართ.
სენატორმა რესპუბლიკელმა ჯონ კერტისმა იუტას შტატიდან BBC-ს ელფოსტით მისწერა: „გამამხნევა აზიაში პრეზიდენტის შეხვედრებით შექმნილმა ვალდებულებებმა, განსაკუთრებით კი იმის აღიარებამ, რომ ბირთვული ომი არასოდეს უნდა დაიწყოს“. ამასთან, დასძინა მან, „ვლადიმირ პუტინი და სი ძინპინი ჩვენთვის მეგობრები არ არიან“.
„მათ ისე არ უნდა მოვექცეთ, თითქოს ჩვენს ღირებულებებსა და ინტერესებს იზიარებდნენ. ამან შეიძლება საფრთხე შეუქმნას ჩვენს ეროვნულ უსაფრთხოებას, შეასუსტოს მოკავშირეების ნდობა და ამერიკის პოზიციის შესახებ მცდარი სიგნალი გააგზავნოს“, — დასძინა მან.
დემოკრატმა ჯინ შაჰინმა, რომელიც ამჟამად სენატის საგარეო ურთიერთობათა კომიტეტში უმცირესობას ხელმძღვანელობს — იანვრიდან ამ კომიტეტში დემოკრატები უმრავლესობას მიიღებენ — კიდევ უფრო მკაცრად ისაუბრა.
„პრეზიდენტ ტრამპის „მეგობარი“ ომის დამნაშავე და მკვლელია“, — დაწერა მან X-ზე. შაჰინი ვლადიმირ პუტინს გულისხმობდა.
სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლო, გაერო და იმიჯი
„საერთაშორისო ნორმებისა და სასამართლოების წინააღმდეგობა დეკლარაციის ყველაზე საინტერესო ასპექტია. დიდი სახელმწიფოები პირობებს კარნახობენ, პატარა სახელმწიფოები კი ზარალდებიან“, — განუცხადა Reuters-ს ჯონათან ეიალმა სამეფო გაერთიანებული თავდაცვის კვლევების ინსტიტუტიდან.
მისი თქმით, პუტინმა „დამაჯერებლობა მოიპოვა და გარიყულის სტატუსს თავი აარიდა“, ტრამპს კი დარჩა „ფოტოსესია, რომელიც მას არ სჭირდებოდა“.
დონალდ ტრამპი სამმხრივ შეხვედრაზე მცირე დღის წესრიგით გაემგზავრა და მას მკაფიოდ ჩამოყალიბებული საკითხები არ ახლდა; როგორც ჩანს, შეხვედრიდან ბევრი ვერ მიიღო, აღნიშნავს BBC-ის კორესპონდენტი ვაშინგტონში, ენტონი ზურკერი.
„საბოლოოდ, პომპეზურობა და ცერემონიები, შესაძლოა, სწორედ ის იყო, რაც ტრამპს ყველაზე მეტად სურდა“, — ვარაუდობს კორესპონდენტი.
„ძნელი არ არის შეამჩნიო სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს დაგმობა – სასამართლოსი, რომელიც ბოლო დროს ამერიკის რისხვის სამიზნე გახდა, – ამატებს ზურკერი. თუ მსოფლიოს სამი დიდი ძალის ლიდერები რამეზე შეთანხმებას შეძლებენ, ეს, როგორც ჩანს, ის იქნება, რომ გლობალურ მრავალმხრივ ორგანიზაციებს, რომლებიც საერთაშორისო სამართლის დაცვას ცდილობენ, ამ წესების აღსრულების რეალური ბერკეტები არ უნდა ჰქონდეთ“.
ნატოს გენერალურმა მდივანმა მარკ რუტემ აშშ-ის, ჩინეთისა და რუსეთის ლიდერების შეხვედრაზე თავშეკავებული კომენტარი გააკეთა.
„ვფიქრობ, მნიშვნელოვანია, რომ ლიდერები ასეთ შეხვედრებს მართავდნენ, მაგალითად, ჩინეთში გამართულს, – თქვა მან. – ვფიქრობ, ეს ნორმალურია და ამიტომ საერთოდ არ მაწუხებს“.
„არ დაგავიწყდეთ, რომ რუსეთი და აშშ დიდი ბირთვული სახელმწიფოებია. ჩინეთიც მზარდი ბირთვული ძალაა. მნიშვნელოვანია, რომ ბირთვული სახელმწიფოების ლიდერები ხვდებოდნენ ერთმანეთს. ამიტომ სრულიად ნორმალურია, რომ ისინი შეთანხმების საუკეთესო გზის მოძებნას ცდილობენ“, — დაამატა რუტემ.
მაშ, იყო თუ არა ეს „იალტა“?
The New York Times-თან ინტერვიუში ჯონ დელიური, ჩინეთში, ჰოპკინს-ნანკინის ცენტრის საერთაშორისო პოლიტიკის პროფესორი, სი ძინპინსა და პუტინზე ამბობს: „ეს ორი ლიდერი ღრმად არის ფესვგადგმული ისტორიაში და გეოპოლიტიკას საკუთარი ეროვნული ნარატივების პრიზმიდან უყურებს. როგორც ჩანს, მათ თავი „ისტორიის დიდ ადამიანებად“ მიაჩნიათ, რომლებიც ჩვეულებრივ პოლიტიკოსებზე სხვა დონეზე მოქმედებენ. მათ თვალში ტრამპიც კი შეიძლება მეორეხარისხოვნად გამოიყურებოდეს“.
„ორი წლის შემდეგ ტრამპი, ალბათ, მსოფლიო პოლიტიკურ ასპარეზს დატოვებს, პუტინმა და სიმ კი შესაძლოა კვლავ ერთად ისადილონ, როგორც თავიანთი ქვეყნების ლიდერებმა და, საკუთარი თვალით, დიდმა ადამიანებმა“, — ციტირებს მას ამერიკული გამოცემა.
„იყო ეს, ამგვარად, მართლაც „იალტა 2.0“-ის მომენტი, რომლისაც ევროპას ასე ეშინოდა და რომლითაც თავს იწონებდნენ ახალი მსოფლიო წესრიგის მომხრეები — წესრიგისა, რომელშიც სი ძინპინს „თანასწორთა შორის პირველის“ ადგილი უჭირავს?“ — მსჯელობს ბრიტანული გაზეთის The Times-ის კორესპონდენტი ჩინეთში, რიჩარდ სპენსერი. ის აღნიშნავს, რომ კომუნიკეში გამოხატული მზადყოფნა ნავთობპროდუქტების წარმოების გასაზრდელად არც აშშ-ის მხარდაჭერას ნიშნავდა — ეს შეუძლებელი იყო, რადგან რუსეთი და ჩინეთი ომს არ ეთანხმებიან — და არც ირანის მხარდაჭერას, რადგან მოსკოვი და პეკინი ჰორმუზის სრუტის ბლოკადას გმობენ.
„თუ ამ სამ მოთამაშეს, მთელი თავისი ძალაუფლების მიუხედავად, ირანსა და უკრაინასთან დაკავშირებით შემდგომ ნაბიჯებზე შეთანხმება არ შეუძლია, მაშინ როგორ უნდა გაინაწილონ მათ დანარჩენი მსოფლიო?“ — კითხულობს სპენსერი. მისი ვარაუდით, 75 წლის წინანდელი მოდელები უბრალოდ მოძველდა: „ახლა მსოფლიო ძალიან შეცვლილია. ირანმაც და უკრაინამაც აჩვენეს, რომ ეგრეთ წოდებული ტიტანებისთვის წინააღმდეგობის გაწევა რეალურად შესაძლებელია“.
„კონკრეტული შედეგების თვალსაზრისით, ამ მოვლენას, ალბათ, არ ეკუთვნის „დიპლომატიის ისტორიაში ახალი ფურცლის“ წოდება, როგორც ამას ვლადიმირ პუტინი აცხადებდა. უფრო მოსალოდნელია, რომ XXI საუკუნისადმი მიძღვნილ მომავალ წიგნში ის მხოლოდ მოკლე შენიშვნად მოიხსენიონ“, — წერს The Guardian-ის დიპლომატიური მიმომხილველი პატრიკ ვინტური.
მისი თქმით, საბოლოო კომუნიკე ოთხ ერთმანეთისგან განცალკევებულ თემას მოიცავდა და მას ვერ შევადარებთ ვერც 1945 წლის იალტის ამბიციებს და ვერც 1943 წელს თეირანის სამიტის შემდეგ მიღებულ დეკლარაციას. მაშინ დიდი ბრიტანეთის, საბჭოთა კავშირისა და აშშ-ის ლიდერები დაჰპირდნენ, რომ მათი ქვეყნები ერთობლივად ააშენებდნენ „დემოკრატიული ერების მსოფლიო ოჯახს“, რომელიც ტირანიისა და ჩაგვრისგან თავისუფალი იქნებოდა.
„ამის საპირისპიროდ, შენჟენში შეხვედრა დღის წესრიგის ძიებას ჰგავდა, — მიიჩნევს ვინტური. — ეს სიცარიელე შეავსეს ბანალურმა ვალდებულებებმა, „მხარი დავუჭიროთ სტრატეგიულ სტაბილურობასა და საერთაშორისო უსაფრთხოებას“. თუ მსოფლიოს მდგომარეობას შევხედავთ, ამ სამიტის არც ერთი მონაწილე ამ ამოცანას ახლა მეტ-ნაკლები წარმატებითაც კი არ ასრულებს“.


