საქართველოში განათლების სისტემის ცენტრალიზაციის მიმართულებით გადადგმულმა ნაბიჯებმა უნივერსიტეტებზე სახელმწიფო კონტროლი გააძლიერა და მათი ინსტიტუციური ავტონომია შეამცირა – ამის შესახებ ნათქვამია საერთაშორისო ორგანიზაცია Scholars at Risk-ის ახალ ანგარიშში „Free to Think 2026“.
ანგარიშის მიხედვით, ცვლილებები, მათ შორის „ერთი ქალაქი, ერთი ფაკულტეტის“ ინიციატივა, სახელმწიფო უნივერსიტეტების რეორგანიზაციის ახალი წესები და დაფინანსების მოდელის შეცვლა, ხელისუფლებას უნივერსიტეტების სტრუქტურასა და საქმიანობაზე უფრო ფართო გავლენის შესაძლებლობას აძლევს.
Scholars at Risk (SAR) საერთაშორისო ორგანიზაციაა, რომელიც აკადემიური თავისუფლების მდგომარეობას, უნივერსიტეტებზე, მეცნიერებსა და სტუდენტებზე თავდასხმებსა და უმაღლეს განათლებაში სახელმწიფოს ჩარევის შემთხვევებს იკვლევს. ამ მონაცემებს კი ყოველწლიურ ანგარიშში აერთიანებს.
როგორც თავად ორგანიზაცია განმარტავს, წლევანდელ ანგარიშში 59 ქვეყანაში და ტერიტორიაზე განხორციელებული თავდასხმებია დოკუმენტირებული და შემაშფოთებელი მოვლენები და ტენდენციებია გამოკვეთილი 22 ქვეყანაში, მათ შორის ავღანეთში, ბანგლადეშში, ჩინეთსა და ჰონგ-კონგში, კოლუმბიაში, საქართველოში, ინდოეთში, ინდონეზიაში, ირანში, ნიგერიაში, პაკისტანში, ოკუპირებულ პალესტინის ტერიტორიაზე, ფილიპინებში, რუსეთში, სენეგალში, სერბეთში, სირიაში, თურქეთში, უკრაინაში, შეერთებულ შტატებში, ვენესუელასა და ზიმბაბვეში.
რა წერია ანგარიში
„ქართულმა ოცნებამ“ უმაღლესი განათლების ცენტრალიზაციის მიმართულებით ძალისხმევა გააძლიერა ფართომასშტაბიანი რეფორმების მეშვეობით, რომლებმაც სახელმწიფო უნივერსიტეტებში პროგრამების კონსოლიდაცია მოახდინა. სტუდენტებმა და აკადემიურმა პერსონალმა ახალი პოლიტიკა გააპროტესტეს და განაცხადეს, რომ ეს ინიციატივები ინსტიტუციურ ავტონომიას აზიანებდა, რადგან განათლებაზე ხელმისაწვდომობაზე სახელმწიფო კონტროლს აწესებდა.
აკადემიური თავისუფლების ინდექსი (AFI) მკვეთრად შემცირდა — 2024 წელს არსებული „ძირითადად თავისუფალი“ მდგომარეობიდან 2025 წელს „ზომიერად შეზღუდულ“ მდგომარეობამდე. აკადემიური თავისუფლება AFI-ის ხუთივე ინდიკატორის მიხედვით შემცირდა.
საქართველოს მთავრობამ 2025 წლის ოქტომბერში ეროვნული უმაღლესი განათლების შესახებ კანონში ცვლილებები შეიტანა და სადავო ინიციატივა — „ერთი ქალაქი, ერთი ფაკულტეტი“ — შემოიღო, რომლის მიზანიც მრავალპროფილური უნივერსიტეტების სპეციალიზებულ, ვიწრო მიმართულებებზე ორიენტირებულ სასწავლებლებად გარდაქმნა იყო.
ინიციატივის ფარგლებში ქალაქებში იდენტური დისციპლინები გაუქმდა, ხოლო აკადემიური მიმართულებები ქვეყნის 19 სახელმწიფო უნივერსიტეტს შორის გადანაწილდა. რეფორმების ოფიციალურად დასახელებულ მიზნებს შორის იყო საუნივერსიტეტო სისტემის მოდერნიზება, შრომის ბაზრის მოთხოვნებისა და სტუდენტთა კვოტების უკეთ შესაბამისობაში მოყვანა და საერთაშორისო კონკურენტუნარიანობის გაზრდა.
კრიტიკოსები აცხადებდნენ, რომ რეფორმებმა უნივერსიტეტების ავტონომია შეასუსტა და უმაღლესი განათლების სისტემაზე მთავრობის კონტროლი გაზარდა. სამოქალაქო სივრცის შემცირების ფონზე, უნივერსიტეტების ადმინისტრაციები აფრთხილებდნენ, რომ აღნიშნული რეფორმები შესაძლოა საქართველოში აკადემიური დამოუკიდებლობის დასასრულის მაუწყებელი ყოფილიყო და სტუდენტების პერსპექტივები დაეზიანებინა, რადგან ადგილობრივ საგანმანათლებლო სისტემას დასავლურ საგანმანათლებლო სტანდარტებს დააშორებდა.
ინიციატივის გამოცხადების შემდეგ საქართველოს პარლამენტმა მისი განხორციელებისთვის სამართლებრივი ჩარჩოს შესაქმნელად რამდენიმე კანონი შეცვალა. პირველი ცვლილება, რომელიც 2025 წლის დეკემბერში მიიღეს, უნივერსიტეტების გრანტებზე დაფუძნებული დაფინანსება გააუქმა და ის „სახელმწიფო დაკვეთის“ მოდელით ჩაანაცვლა, რომელიც სახელმწიფო უნივერსიტეტებში ბაკალავრიატისა და მაგისტრატურის ყველა სტუდენტის სწავლის საფასურს სრულად აფინანსებს.
მეორე ცვლილება, რომელიც 2026 წლის თებერვალში მიიღეს, მთავრობას სახელმწიფო უნივერსიტეტების რეორგანიზაციის პროცესზე ზედამხედველობის უფლებამოსილებას ანიჭებდა — მას შეეძლო განესაზღვრა პროცესის მიზნები, სტრუქტურა და ვადები. ცვლილება ასევე მთავრობას აძლევდა უფლებას, რეორგანიზაციის პერიოდში შეეჩერებინა ან შეეცვალა მოქმედი საუნივერსიტეტო მმართველი ორგანოების უფლებამოსილება, დაენიშნა მოქმედი რექტორები და ხელმძღვანელები ან შეექმნა დროებითი საბჭოები, რომლებიც როგორც აკადემიური, ისე წარმომადგენლობითი საბჭოების ფუნქციებს შეასრულებდნენ.
უნივერსიტეტების სტრუქტურასა და სასწავლო პროგრამებზე სახელმწიფო კონტროლის ცენტრალიზებით, კანონმდებლობამ ცალკეული ინსტიტუტების ავტონომია შეამცირა და შექმნა მექანიზმი პოლიტიკურად მოტივირებული ადმინისტრაციული კონტროლის განსახორციელებლად.
ახალი კანონების საფუძველზე, 2026 წლის 29 იანვარს „ქართულმა ოცნებამ“ ქვეყნის ორი უმსხვილესი სახელმწიფო უნივერსიტეტის — თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტისა (თსუ) და საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის (სტუ) — გაერთიანების შესახებ განაცხადა. ინიციატივას ორივე უნივერსიტეტის სტუდენტებისა და აკადემიური პერსონალის მხრიდან ძლიერი წინააღმდეგობა მოჰყვა, რადგან მათი აზრით, ეს საფრთხეს შეუქმნიდა ინსტიტუციურ იდენტობას, სწავლების ხარისხსა და აკადემიურ დამოუკიდებლობას. პრემიერ-მინისტრმა 9 თებერვალს უნივერსიტეტების გაერთიანების გადაწყვეტილება შეცვალა, თუმცა განაცხადა, რომ სტუ „სრულად ტექნიკურ უნივერსიტეტად“ ჩამოყალიბდებოდა და ტექნიკური მიმართულებების გარდა სხვა სპეციალობებზე სტუდენტების მიღებას აღარ განახორციელებდა.
გაერთიანების გადაწყვეტილების შეცვლის შესახებ განცხადების შემდეგ, 2026 წლის 12 თებერვალს, „ქართულმა ოცნებამ“ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში (ილიაუნი) სასწავლო პროგრამების მასშტაბური შემცირების შესახებ განაცხადა. ილიაუნის აკადემიურმა პერსონალმა და ადმინისტრაციამ რეფორმებს „არაკონსტიტუციური“ უწოდეს და განაცხადეს, რომ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მათთან კონსულტაციები არ გამართულა.
„ერთი ქალაქი, ერთი ფაკულტეტის“ პოლიტიკის ფარგლებში უნივერსიტეტის პროგრამების 92% უნდა გაუქმებულიყო, რადგან ისინი სხვა სახელმწიფო უნივერსიტეტების პროგრამებს ემთხვეოდა, რის შედეგადაც მხოლოდ ცალკეული სამეცნიერო და პედაგოგიური პროგრამები დარჩებოდა. მიუხედავად მაღალი რეიტინგებისა და იმისა, რომ რამდენიმე პროგრამის კურსდამთავრებულთა დასაქმების მაჩვენებელი 100%-ს აღწევდა, ილიაუნის სტუდენტთა რაოდენობა 2025–2026 სასწავლო წელს არსებული 3 770-დან მაქსიმუმ 300-მდე უნდა შემცირებულიყო“ – ნათქვამია საერთაშორისო ორგანიზაცია Scholars at Risk-ის ანგარიშში.