აშშ გეგმავს, ერაყიდან დარჩენილი სამხედრო კონტინგენტის გაყვანა 30 სექტემბრისთვის დაასრულოს, რაც დაასრულებს სამხედრო ყოფნას, რომელმაც ამ ახლოაღმოსავლური ქვეყნის სახე ორ ათწლეულზე მეტი ხნის განმავლობაში განსაზღვრა.
აშშ-ის სამხედრო ყოფნა ერაყში 2003 წლის შეჭრით დაიწყო, რასაც სადამ ჰუსეინის რეჟიმის დამხობა მოჰყვა. შემდეგ ეს ყოფნა გაგრძელდა რელიგიურ ნიადაგზე კონფლიქტებისა და ადგილობრივი მეამბოხე ჯგუფების წინააღმდეგ მრავალწლიანი საბრძოლო მოქმედებების ფონზე.
ამერიკულმა ჯარებმა ერაყი უკვე დატოვეს 2011 წელს, თუმცა 2014-ში კვლავ დაბრუნდნენ, რათა დახმარებოდნენ „ისლამური სახელმწიფოს“ (ISIS/ISIL) დამარცხებას — ორგანიზაციის, რომელიც რუსეთსა და მსოფლიოს სხვა ქვეყნებში ტერორისტულ დაჯგუფებად არის გამოცხადებული და აკრძალულია.
ჯარების მორიგი გაყვანა მიმდინარეობს ირანთან კონფლიქტის ფონზე, რის გამოც ერაყში მყოფი ამერიკელი სამხედროები თეირანის მხრიდან შესაძლო დარტყმების საფრთხის ქვეშ აღმოჩნდნენ.
ექსპერტები მიიჩნევენ, რომ აშშ-ის გავლენა ჯარების გაყვანასთან ერთად არ გაქრება.
რა ხდება და რატომ?
2024 წელს ვაშინგტონმა და ბაღდადმა შეთანხმებას მიაღწიეს ოპერაცია „Inherent Resolve“-ის დასრულებაზე — ეს იყო აშშ-ის ხელმძღვანელობით მოქმედი კოალიციის მისია „ისლამური სახელმწიფოს“ წინააღმდეგ.
ერაყის ომის პიკზე, 2007 წელს, ქვეყანაში 170 000-ზე მეტი ამერიკელი სამხედრო იმყოფებოდა. 2023 წლის დეკემბრისთვის კი, როცა ჯარების გაყვანის შესახებ შეთანხმება ჯერ კიდევ არ იყო მიღწეული, აშშ-ის ცენტრალური სარდლობის მონაცემებით, მათი რაოდენობა დაახლოებით 2400 იყო.
მას შემდეგ, მედიის ცნობით, აშშ-მა თავისი სამხედრო ყოფნა კიდევ უფრო შეამცირა და მხოლოდ მცირე კონტინგენტი დატოვა ერაყის ქურთისტანში.
„ჯარების გაყვანის გადაწყვეტილება ერაყის წინა მთავრობასთან იყო შეთანხმებული, რადგან ამ ქვეყანაში ISIS-ის დამარცხების მისიამ საკუთარ მიზანს მიაღწია“, — ამბობს საფვან ალ–ამინი, ვაშინგტონის Atlantic Council-ის „Iraq Initiative“-ის პროგრამის უფროსი არარეზიდენტი მკვლევარი.
ერაყის სხვადასხვა მთავრობები შიდა პოლიტიკური ზეწოლის ქვეშ იყვნენ, რადგან მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი აშშ-ის სამხედრო ყოფნას ქვეყნის სუვერენიტეტის ხელყოფად მიიჩნევს, განმარტავს დუგლას სილიმანი, რომელიც 2016–2019 წლებში აშშ-ის ელჩი იყო ერაყში და ახლა ვაშინგტონში Arab Gulf States Institute-ს ხელმძღვანელობს.
„რამდენიმე ერაყული მთავრობა, ირანის მიერ მხარდაჭერილი დაჯგუფებებისა და მოსახლეობის ნაწილის, ძირითადად შიიტების, ზეწოლის ქვეშ, ამ ძალების ქვეყნიდან გაყვანას ცდილობდა“, — უთხრა მან მედიას.
ამერიკულმა ჯარებმა ერაყი 2011 წელს, პრეზიდენტ ბარაკ ობამას დროს დატოვეს, თუმცა სამი წლის შემდეგ ბაღდადის თხოვნით დაბრუნდნენ, როცა ISIS-მა ქვეყნის დიდი ტერიტორიები დაიკავა. მოგვიანებით მათი როლი საბრძოლო მოქმედებებში უშუალო მონაწილეობიდან გადაიზარდა ერაყული ძალების წვრთნაში, კონსულტირებასა და სადაზვერვო ინფორმაციის გაზიარებაში.
ანალიტიკოსების თქმით, ამ თვეში ჯარების გაყვანის დრო უფრო უსაფრთხოების საკითხებით არის განპირობებული, ვიდრე ISIS-ის წინააღმდეგ მისიის ფორმალური დასრულებით.
H.A. Hellyer, ბრიტანული ანალიტიკური ცენტრის RUSI-ის უფროსი მკვლევარი, ყურადღებას ამახვილებს ერაყის ჩრდილოეთში აშშ-ის ობიექტებზე განხორციელებულ ბოლო თავდასხმებზე, რომლებიც რეგიონული დაძაბულობის ფონზე მოხდა. მისი თქმით, ვაშინგტონი იქ დარჩენილ სამხედრო კონტინგენტს სულ უფრო მეტად აღიქვამდა როგორც თეირანისთვის მოწყვლად სამიზნეს.
ალ-ამინიც ამ აზრს იზიარებს და აღნიშნავს, რომ აშშ-ისა და ერაყის წარმომადგენლები მანამდეც განიხილავდნენ მცირე ამერიკული კონტინგენტის დატოვების შესაძლებლობას კოალიციური მისიის დასრულების შემდეგაც.
„ჯარების მცირერიცხოვნობისა და ძალის გამოყენების შეზღუდული შესაძლებლობების გათვალისწინებით, ირანთან კონფლიქტმა აჩვენა, რომ მათი ყოფნა უფრო მოწყვლადობაა, ვიდრე უპირატესობა“, — მიიჩნევს ის.
როგორ აფასებენ ექსპერტები აშშ-ის ყოფნას ერაყში?
შეჭრიდან 20 წელზე მეტი ხნის შემდეგაც აშშ-ის სამხედრო ყოფნის მემკვიდრეობის შეფასებები რადიკალურად განსხვავდება.
ალ-ამინი მას არაერთგვაროვნად აფასებს.
„აშშ-ის შეჭრამ თავის მიზნებს ვერ მიაღწია, ხოლო რეჟიმის ცვლილებამ ერაყელთა იმედები სტაბილურ და აყვავებულ ქვეყანაზე ვერ გაამართლა“, — ამბობს ის. მისი აზრით, ამ მოვლენებმა რეგიონი დესტაბილიზაციისკენ წაიყვანა და ირანს საკუთარი გავლენის გაფართოების შესაძლებლობა მისცა.
სილიმანი ეთანხმება, რომ გარდამავალი პერიოდი ძალიან მღელვარე იყო, თუმცა ამბობს, რომ ბევრ ერაყელს, ვისთანაც მას უსაუბრია, სადამ ჰუსეინის დამხობის შემდეგ მომხდარი პოლიტიკური ცვლილებები მოსწონდა.
მისი თქმით, ერაყში წარმომადგენლობითი დემოკრატიის აუცილებლობის იდეამ გარკვეული ფესვები გაიდგა, თუმცა „იმ მოსახლეობაში, რომელსაც მანამდე დემოკრატიული ტრადიციები არასოდეს ჰქონია, მათ დამკვიდრებას დრო დასჭირდება“.
ერევან საიდი, ვაშინგტონის ამერიკული უნივერსიტეტის Global Kurdish Initiative for Peace-ის დირექტორი, შედეგებს ასევე დადებითად აფასებს.
„წინა რეჟიმის დამხობა ნამდვილად მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო“, — ამბობს ის და აღნიშნავს, რომ კრიტიკოსებს ხშირად მხედველობიდან რჩებათ იმ რეჟიმის სისასტიკე, რომელსაც ამ მოვლენებმა ბოლო მოუღო.
მისი აზრით, მიუხედავად ფართოდ გავრცელებული კორუფციისა, ერაყში დღეს უფრო მეტი პოლიტიკური თავისუფლება და პლურალიზმია, ვიდრე 2003 წლამდე იყო. ამ მხრივ იგი განსაკუთრებით ერაყის ქურთისტანს გამოყოფს.
თუმცა ჰელიერი მიიჩნევს, რომ ვითარების დემოკრატიის კუთხით შეფასება საერთოდ არ არის სწორი მიდგომა.
„ხალხმა უნდა შეწყვიტოს კითხვაზე პასუხის ძებნა: „ააშენა თუ არა აშშ-მა დემოკრატია?“ — არა, არ აუშენებია, და ეს საკითხი დახურულია“, — ამბობს ის.
მისი აზრით, ბევრად უფრო მნიშვნელოვანია რეგიონული ძალთა ბალანსი. ჰელიერის შეფასებით, სადამ ჰუსეინის დამხობამ ირანთან დაკავშირებულ ძალებს ერაყის სახელმწიფო აპარატში შეღწევის შესაძლებლობა მისცა, რადგან ვაშინგტონმა მოაშორა ის ფაქტორი, რომელიც ირანის გავლენას აბალანსებდა.
თუმცა ოთხივე ექსპერტი თანხმდება, რომ ერაყი კვლავ ძალიან შორს არის იმ სტაბილური დემოკრატიისგან, რომელსაც ამერიკელი პოლიტიკოსები 2003 წელს წარმოიდგენდნენ. კორუფცია ფართოდ არის გავრცელებული, ხოლო ოფიციალური სახელმწიფო სტრუქტურების პარალელურად ძალაუფლების მნიშვნელოვანი ნაწილი კვლავ შეიარაღებული ფორმირებების ხელშია.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი როლი აქვს რადიკალურ ჯგუფებს „სახალხო მობილიზაციის ძალების“ შემადგენლობაში. ეს არის ძირითადად შიიტური შეიარაღებული დაჯგუფებების ქსელი, რომლის სრულად სახელმწიფო კონტროლქვეშ მოქცევას ბაღდადი ცდილობს.
რა იქნება შემდეგ?
ალ-ამინის აზრით, ამერიკული გავლენა ჯარების გაყვანის შემდეგაც შენარჩუნდება.
„აშშ-ს კვლავ აქვს მნიშვნელოვანი ბერკეტები, რადგან ერაყი დამოკიდებულია ნავთობის გაყიდვებზე, რომელიც აშშ-ის დოლარებში ხდება. გარდა ამისა, ერაყი კვლავ ყიდულობს ამერიკულ შეიარაღებას და რეგიონში მეზობლებთან ურთიერთობის პრობლემების მოსაგვარებლად აშშ-ის დიპლომატიურ მხარდაჭერას საჭიროებს“, — ამბობს ის.
საიდის თქმით, ამ გავლენის ნაწილი ვაშინგტონის დიპლომატიურ ყოფნას უკავშირდება.
„ბაღდადში მდებარეობს მსოფლიოში ყველაზე დიდი აშშ-ის საელჩო, ხოლო ერბილში — ყველაზე დიდი საკონსულო“, — ამბობს ის და დასძენს, რომ ორივე ობიექტს ჯარების გაყვანის შემდეგაც დასჭირდება დაცვა.
სილიმანის აზრით, ასევე შენარჩუნდება „ძალიან ღრმა სამხედრო თანამშრომლობა“. ამერიკელები გააგრძელებენ სამხედრო მომზადებას და ერაყის არმიის, კონტრტერორისტული სამსახურისა და „პეშმერგის“ — ერაყის ქურთისტანის ნახევრად ავტონომიური რეგიონის შეიარაღებული ძალების — ოპერაციების დაგეგმვაში დახმარებას.
ყველაზე დიდი გაურკვევლობა ირანის მიერ მხარდაჭერილ შეიარაღებულ ფორმირებებს უკავშირდება.
ერაყის პრემიერ-მინისტრი ალი ალ–ზეიდი თავდაპირველად გეგმავდა, რომ ეს ჯგუფები იმავე თარიღისთვის — 30 სექტემბრისთვის — მთლიანად სახელმწიფო კონტროლქვეშ მოექცია. თუმცა, გავრცელებული ცნობებით, ეს შეიარაღებული დაჯგუფებები ვადის 2027 წლის ბოლომდე გადაწევას ითხოვენ.
ექსპერტთა მოსაზრებები იმის შესახებ, რამდენად რეალისტურია ეს განრიგი, განსხვავდება.
„ეს არ მოხდება“, — დარწმუნებულია საიდი. მისი თქმით, ეს ფორმირებები ძალიან ღრმად არიან ფესვგადგმული ერაყის პოლიტიკურ და ფინანსურ სისტემაში, ჰყავთ წარმომადგენლები პარლამენტში და ინარჩუნებენ კავშირებს თეირანთან.
სილიმანი ამერიკული ჯარების გასვლაში ერთ შესაძლო დადებით მხარეს ხედავს: აშშ-ის სამხედრო ყოფნის წინააღმდეგ ბრძოლა ამ დაჯგუფებებისთვის ძლიერი გამაერთიანებელი ფაქტორი იყო. ამერიკელების წასვლის შემდეგ ისინი ამ მნიშვნელოვან პოლიტიკურ იარაღს დაკარგავენ, ხოლო ბაღდადს მეტი შესაძლებლობა ექნება ზეწოლა მოახდინოს მათზე, ვინც სახელმწიფო კონტროლს არ ემორჩილება.
თუმცა სილიმანი უფრო სერიოზულ საფრთხეზეც აფრთხილებს.
„ბევრ ერაყელ პრემიერ-მინისტრს ვესაუბრე, ჯერ კიდევ მანამდე, სანამ თავად გავხდებოდი ელჩი, და ისინი შიშობდნენ, რომ ამან შესაძლოა სამოქალაქო კონფლიქტი ან თუნდაც სრულმასშტაბიანი სამოქალაქო ომი გამოიწვიოს ერაყში“, — ამბობს ის.
საიდიც შიშობს ISIS-ის შესაძლო აღორძინებაზე და პარალელს ავლებს 2011 წლის შემდეგ განვითარებულ მოვლენებთან.
იგი იხსენებს, რომ ამერიკული ჯარების გაყვანის შემდეგ ბაღდადის შიიტური მთავრობა სუნიტი ლიდერების დაპატიმრებას და მათ პოლიტიკურ ცხოვრებიდან ჩამოშორებას შეუდგა. მისი თქმით, ამ რეპრესიულმა ზომებმა ბევრი სუნიტი ექსტრემიზმისკენ უბიძგა და ISIS-ის გაძლიერებას შეუწყო ხელი.
ახლა სუნიტურ თემებში კვლავ არსებობს შეშფოთება, თუ როგორ მოექცევიან მათ, და საიდი ექსტრემიზმის გავრცელების მაღალ რისკზე აფრთხილებს.
სილიმანი უფრო ოპტიმისტურად არის განწყობილი. მისი თქმით, ერაყის უსაფრთხოების ძალები დღეს ბევრად ძლიერია, ვიდრე ათი წლის წინ და უკეთ არიან მომზადებული მსგავსი საფრთხის შესაკავებლად.
ექსპერტების განცხადებით, ჯარების გაყვანა კვლავ აჩენს კითხვას ერაყში აშშ-სა და ირანს შორის ძალთა ბალანსის შესახებ.
ალ-ამინი ვარაუდობს, რომ ირანი „შეეცდება საკუთარი გავლენის განმტკიცებას, თუ ამის შესაძლებლობა მიეცემა“.
მისი აზრით, ჯარების გაყვანას შეუქცევად ნაბიჯად არ უნდა შევხედოთ.
„ამერიკულმა ჯარებმა ერაყი უკვე დატოვეს 2011 წელს, მაგრამ რამდენიმე წლის შემდეგ ქვეყანაში დაბრუნდნენ“, — ამბობს ის. — „ეს უბრალოდ ისტორიის ერთი თავის დასასრულია და არა მისი ფინალი.“