ყაზახეთის საკონსტიტუციო სასამართლომ პრეზიდენტ ყასიმ-ჟომარტ ტოკაევის საპრეზიდენტო ვადა გაანულა. ამის შემდეგ მას ქვეყნის სათავეში დარჩენა 2036 წლამდე შეეძლება
ყაზახეთის საკონსტიტუციო სასამართლომ გადაწყვიტა, რომ ქვეყნის ახალი კონსტიტუციის მიღება პრეზიდენტ ყასიმ-ჟომარტ ტოკაევისა და სხვა თანამდებობის პირების ვადების რაოდენობას ანულებს.
ეს ნიშნავს, რომ 73 წლის ტოკაევს ახლა ისევ შეუძლია პრეზიდენტის პოსტზე კენჭისყრა და, არჩევნებში გამარჯვების შემთხვევაში, ეს მის პირველ ვადად ჩაითვლება.
ყაზახეთის ახლად მიღებული ძირითადი კანონის მიხედვით, პრეზიდენტს შვიდი წლით და მხოლოდ ერთხელ ირჩევენ.
„პირების შესაბამის თანამდებობებზე დანიშვნა 2026 წლის კონსტიტუციის ძალაში შესვლის შემდეგ განიხილება, როგორც პირველი არჩევა ან დანიშვნა“, — ნათქვამია სასამართლოს გადაწყვეტილებაში.
ტოკაევი პრეზიდენტის პოსტს 2019 წლიდან იკავებს, როდესაც მან ვადამდელი არჩევნები მოიგო ნურსულთან ნაზარბაევის გადადგომის შემდეგ. ნაზარბაევი ყაზახეთს 1990 წლიდან ხელმძღვანელობდა და საპრეზიდენტო არჩევნებში ხუთჯერ გაიმარჯვა.
2022 წელს ტოკაევმა კვლავ მიიღო მონაწილეობა საპრეზიდენტო არჩევნებში, რომლებიც ასევე ვადამდელი იყო.
ისინი დაინიშნა ყაზახეთის კონსტიტუციაში შესული ცვლილებების შემდეგ, რომლის მიხედვითაც სახელმწიფოს მეთაურის უფლებამოსილების ვადა შვიდი წელია, თუმცა პრეზიდენტის თანამდებობის დაკავება მხოლოდ ერთხელ შეიძლება. ეს არჩევნები ტოკაევმა მოიგო და ხმების 80%-ზე მეტი მიიღო.
ტოკაევის უფლებამოსილება 2029 წელს უნდა ამოიწუროს. თუმცა, თუ ის ვადების „განულებით“ ისარგებლებს, ყაზახეთის სათავეში 2036 წლამდე დარჩენას შეძლებს.
თუმცა, ერთი წლის წინ, 2025 წლის ივნისში, ტელეკომპანია Al Jazeera-სთვის მიცემულ ინტერვიუში ტოკაევი ამბობდა, რომ 2029 წელს პრეზიდენტის პოსტზე ხელახლა კენჭს აღარ იყრიდა.
„დარწმუნებული ვარ, რომ ნებისმიერი ქვეყნის პრეზიდენტი, პირველ რიგში კი — ჩემი ქვეყნის პრეზიდენტი, არის სახელმწიფო მენეჯერი და არა ღვთის მიერ მოვლენილი პირი. ის არის სახელმწიფო მენეჯერი, რომელიც საკუთარმა ხალხმა დაიქირავა. ჩვენს შემთხვევაში — სულ რაღაც შვიდი წლით“, — თქვა ტოკაევმა.
როგორ შეიცვალა ყაზახეთის კონსტიტუცია
2026 წლის მარტში ყაზახეთში კონსტიტუციის ახალი ცვლილების შესახებ რეფერენდუმი გაიმართა. საარჩევნო კომისიის მონაცემებით, ახალ ძირითად კანონს ამომრჩეველთა 87%-ზე მეტმა დაუჭირა მხარი.
კონსტიტუციის ახალი რედაქციით მნიშვნელოვნად ფართოვდება პრეზიდენტის უფლებამოსილებები, ორპალატიან პარლამენტს ერთპალატიანი ცვლის და მას ყურულთაი ეწოდება. ასევე კონსტიტუციაში მკვიდრდება ქორწინების კონცეფცია, როგორც „კავშირი მამაკაცსა და ქალს შორის“.
ტოკაევი ამტკიცებდა, რომ ცვლილებები მიზნად ისახავდა ქვეყნის გადასვლას „სუპერსაპრეზიდენტო“ მმართველობის ფორმიდან საპრეზიდენტო რესპუბლიკაზე „ავტორიტეტული, გავლენიანი პარლამენტით“. თუმცა, არსებითად, ეს ცვლილებები სწორედ პრეზიდენტის ძალაუფლებას აძლიერებს.
პარლამენტს ჩამოერთვა უფლება, გენერალურ პროკურორს, უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარესა და ადამიანის უფლებათა დაცვის ომბუდსმენს ხელშეუხებლობა მოუხსნას. გარდა ამისა, ახალ რედაქციაში აღარ არის გაწერილი, რომ დეპუტატები ამტკიცებენ რესპუბლიკურ ბიუჯეტს და მასში ცვლილებები შეაქვთ.
პროექტში იცვლება ფორმულირება რუსული ენის სტატუსთან დაკავშირებითაც: ყაზახურთან „თანაბრად“ გამოყენების ნაცვლად, შემოთავაზებულია ფორმულირება — „ყაზახურთან ერთად“. სახელმწიფო ენად კვლავ ყაზახური რჩება.
კენჭისყრამდე რამდენიმე დღით ადრე ტოკაევმა განაცხადა, რომ „თავად ის ფაქტი, რომ ახალი კონსტიტუციის ტექსტი ოფიციალურ დოკუმენტად გამოქვეყნდა ყაზახურ და რუსულ ენებზე, რომლებსაც თანაბარი იურიდიული ძალა აქვთ, ბევრ რამეზე მეტყველებს და კომენტარებს, მით უმეტეს — გამართლებას, არ საჭიროებს“.
ყაზახეთის ახალი კონსტიტუცია ძალაში 1 ივლისს შევიდა. 23 აგვისტოს ქვეყანაში რიგგარეშე საპარლამენტო არჩევნებიც უნდა გაიმართოს.
მანამდე კონსტიტუციაში ცვლილებების შეტანის გამო ვადების „განულების“ საფუძველზე, ორი მაქსიმალურად შესაძლო ვადის შემდეგ არჩევნებში ხელახლა მონაწილეობის შესაძლებლობით რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმირ პუტინმა ისარგებლა. ამჟამად მისი მეხუთე საპრეზიდენტო ვადა მიმდინარეობს.
