შაბათს ისლანდიის ამომრჩევლებმა — კუნძულოვანი სახელმწიფოს თითქმის 400-ათასიანმა მოსახლეობამ — რეფერენდუმზე უნდა გადაწყვიტონ, უნდა განაახლოს თუ არა ქვეყანამ ევროკავშირში გაწევრიანების შესახებ მოლაპარაკებები, რომლებიც 13 წლის წინ შეწყდა. გამოკითხვები აჩვენებს, რომ რეფერენდუმის შედეგის წინასწარ განსაზღვრა პრაქტიკულად შეუძლებელია.
ევროკავშირში გაწევრიანების მომხრეები მიიჩნევენ, რომ ევროპასთან უფრო მჭიდრო კავშირები ეროვნული ვალუტის სტაბილიზაციასა და ცხოვრების ხარჯების სწრაფი ზრდის შეკავებას შეუწყობს ხელს.
მოწინააღმდეგეები კი აცხადებენ, რომ სასწორზე დგას ისლანდიის სუვერენიტეტი და კონტროლი მის „ფასდაუდებელ“, თევზით მდიდარ წყლებზე. მათ სურთ ქვეყანამ დამოუკიდებლობა შეინარჩუნოს.
ეს საკითხი ისლანდიის საზოგადოებას ათწლეულების განმავლობაში ყოფდა. თუმცა 2024 წელს ვადამდელი არჩევნების შემდეგ ხელისუფლებაში მოსულმა პრემიერ-მინისტრ კრისტრუნ ფროსტადოუტირის მემარცხენე-ცენტრისტულმა მთავრობამ პირობა დადო, რომ ევროკავშირში გაწევრიანების საკითხზე რეფერენდუმს 2027 წლამდე ჩაატარებდა. მაშინ 36 წლის ფროსტადოუტირი მსოფლიოში ყველაზე ახალგაზრდა პრემიერ-მინისტრი გახდა.
თუმცა უკრაინაში რუსეთის ომმა, არქტიკაში კონკურენციის გამწვავებამ, ასევე აშშ-ის პრეზიდენტ დონალდ ტრამპის მუქარამ ისლანდიურ საქონელზე ტარიფების დაწესების შესახებ და მისმა პრეტენზიებმა გრენლანდიაზე ამ დაპირების შესრულება დააჩქარა.
„გეოპოლიტიკური გამოწვევების თვალსაზრისით ვითარება ძალიან სწრაფად იცვლება“, — ამბობს ისლანდიის ფინანსთა მინისტრი დადი მაურ კრისტოვერსონი. მისი თქმით, ამან მსოფლიო სისტემაში ისლანდიის ადგილის საკითხი „წინა პლანზე წამოსწია“.
ისლანდია ჩრდილოეთ ატლანტიკაში, მაღალ განედებზე მდებარეობს, გრენლანდიას, ისლანდიასა და დიდ ბრიტანეთს შორის სტრატეგიულად მნიშვნელოვან ზონასთან ახლოს — ე.წ. GIUK-ის დერეფანთან, სადაც დასავლეთი რუსეთის საზღვაო აქტივობას ყურადღებით აკვირდება.
ისლანდია ნატოს ერთ-ერთი დამფუძნებელი ქვეყანაა, თუმცა საკუთარი არმია არ ჰყავს.
ამ კვირაში ჩატარებული ერთ-ერთი გამოკითხვის მიხედვით, ევროკავშირში გაწევრიანების მომხრეები 51,3%-ით ლიდერობდნენ, მოწინააღმდეგეებს კი 48,7% ჰქონდათ. უფრო ადრეულ გამოკითხვაში ორივე მხარეს თანაბარი მხარდაჭერა ჰქონდა.
„შედეგის პროგნოზირება უბრალოდ შეუძლებელია. ორივე მხარემ გამარჯვებისთვის ყველა რესურსი ჩართო“, — ამბობს ბივრიოსტის უნივერსიტეტის პოლიტოლოგიის პროფესორი ეირიკურ ბერგმანი.
ლიბერალური რეფორმების პარტია — „აღორძინება“ — ევროკავშირში გაწევრიანების კამპანიის ერთ-ერთი მთავარი მხარდამჭერია. მისი წარმომადგენლების აზრით, წევრობა ისლანდიის პოზიციებს უსაფრთხოებისა და ვაჭრობის სფეროში გააძლიერებს და ქვეყანას გაცილებით ძლიერი სახელმწიფოების ზეწოლისგან დაიცავს.
არსებობს ეკონომიკური არგუმენტებიც. „ჩვენ მიგვაჩნია, რომ ევროკავშირში გაწევრიანება და ევროზე გადასვლა მნიშვნელოვან სარგებელს მოუტანს როგორც ისლანდიურ კომპანიებს, ისე მთლიანად მოსახლეობას“, — ამბობს კრისტოვერსონი.
რეფერენდუმზე მომხრეთა გამარჯვება ბრიუსელთან მოლაპარაკებების დაწყებას ნიშნავს, თუმცა საბოლოო შეთანხმების დასამტკიცებლად მეორე რეფერენდუმიც იქნება საჭირო. ისლანდიის გაწევრიანებას ასევე ევროკავშირის 27-ვე წევრი ქვეყანა უნდა დაეთანხმოს.
„არა“-ს გამარჯვება მოლაპარაკებებს გარკვეული დროით კვლავ გადადებს.
ვარაუდობენ, რომ ზოგიერთი ისლანდიელი „კი“-ს მხოლოდ იმიტომ მისცემს ხმას, რომ ეს ჯერ საბოლოო გადაწყვეტილება არ არის. „უნდა ვიცოდეთ, რას გვთავაზობს ევროკავშირი. თუ ახლა უარს ვიტყვით, ამას ვერასოდეს გავიგებთ“, — ამბობს რეიკიავიკის მცხოვრები ანა რაგნარსდოუტირი.
მიუხედავად იმისა, რომ ისლანდია ევროკავშირის წევრი არ არის, ნორვეგიასა და ლიხტენშტაინთან ერთად ის ევროპის ეკონომიკურ სივრცეში შედის, რაც ნიშნავს, რომ მონაწილეობს ევროკავშირის ერთიან ბაზარსა და შენგენის ზონაში.
რეიკიავიკმა ევროკავშირში გაწევრიანებაზე მოლაპარაკებები 2008 წლის დამანგრეველი გლობალური ფინანსური კრიზისიდან ორი წლის შემდეგ დაიწყო, თუმცა პროცესი 2013 წელს შეწყვიტა.
მაშინ მთავარი დაბრკოლება თევზჭერა იყო და დღესაც სწორედ ეს რჩება ერთ-ერთ ყველაზე სადავო საკითხად. თევზისა და ზღვის პროდუქტების ინდუსტრიაზე ისლანდიის ექსპორტის თითქმის 40% მოდის და ევროკავშირში გაწევრიანების ბევრი მოწინააღმდეგე შიშობს, რომ ევროკავშირის საერთო თევზჭერის პოლიტიკის ფარგლებში ქვეყანამ შეიძლება თევზით მდიდარ წყლებზე კონტროლის ნაწილი დაკარგოს.
ოპოზიციის ლიდერი გიუდრუნ ჰაფსტეინსდოუტირი, ევროკავშირში გაწევრიანების ერთ-ერთი მთავარი მოწინააღმდეგე, აცხადებს, რომ ისლანდია თავის წყლებს არასოდეს გაუნაწილებს სხვებს.
პროფესორ ბერგმანის თქმით, თევზჭერა ისლანდიის კულტურისა და პოლიტიკური იდენტობის განუყოფელი ნაწილია და ვერც ერთი პოლიტიკოსი ვერ გაბედავს ასეთ დათმობაზე წასვლას: „მას ქვეყნიდან გააძევებდნენ“.
ისლანდიის მთავრობა აპირებს თევზჭერისა და სოფლის მეურნეობის დასაცავად „განსაკუთრებული პირობები“ მოითხოვოს. ფინანსთა მინისტრი კრისტოვერსონი დარწმუნებულია, რომ გარკვეული გამონაკლისების მიღება შესაძლებელი იქნება. მისი თქმით, ნორვეგიამ 1994 წელს ამ მიმართულებით წარმატებას მიაღწია, მიუხედავად იმისა, რომ ევროკავშირში გაწევრიანების პროცესი საბოლოოდ არ დაასრულა. ევროკავშირის წევრებმა — ფინეთმა და შვედეთმა — კი ქვეყნის უკიდურეს ჩრდილოეთში სოფლის მეურნეობისთვის სპეციალური პირობები მიიღეს.
თუმცა ისლანდიელი ევროსკეპტიკოსები ეჭვობენ, რომ მსგავსი გამონაკლისების მიღება შესაძლებელი იქნება.
„ევროკავშირის არც ერთ წევრ ქვეყანას საერთო წესებიდან მუდმივი გამონაკლისი არ მიუღია“, — ამბობს ისლანდიის ფერმერთა ასოციაციის ხელმძღვანელი მარგრეტ აგუსტა სიგურდარდოუტირი. მისი თქმით, არსებობს საფრთხე, რომ ევროკავშირის პოლიტიკა „450 მილიონი მომხმარებლის ინტერესებზე იქნება ორიენტირებული და არა 400-ათასიანი ქვეყნის კონკრეტულ საჭიროებებზე“.
საკუთარი შეიარაღებული ძალების არქონის გამო, ისლანდია უსაფრთხოების საკითხებში ნატოს მოკავშირეებსა და აშშ-სთან 1951 წელს გაფორმებულ თავდაცვის შეთანხმებას ეყრდნობა. თუმცა დონალდ ტრამპის არაერთმა განცხადებამ გრენლანდიის ხელში ჩაგდების შესახებ და ევროპაში ალიანსის შესაძლო დასუსტების რისკმა ისლანდიის შეშფოთება გაზარდა.
ქვეყნის ხელისუფლება ისლანდიის მიმდებარე წყლებში რუსეთის აქტივობას უსაფრთხოების მთავარ პრობლემად ასახელებს. ივნისში ისლანდიის ხელისუფლებამ განაცხადა, რომ რუსეთის სადაზვერვო ხომალდმა ქვეყნის განსაკუთრებული ეკონომიკური ზონა გაიარა.
ისლანდიელებში უნდობლობა გამოიწვია იმ ფაქტმაც, რომ დონალდ ტრამპმა დავოსში გამოსვლისას ოთხჯერ შეცდომით ისლანდია ახსენა, როცა სინამდვილეში გრენლანდიას გულისხმობდა. აშშ-ის ახალ ელჩს კი ბოდიშის მოხდა მოუწია მას შემდეგ, რაც იხუმრა, რომ ისლანდია შეიძლება ამერიკის 52-ე შტატი გახდეს.
დადი მაურ კრისტოვერსონი ამბობს, რომ აშშ-სთან „განსაკუთრებული ურთიერთობები“ უცვლელია, თუმცა „მნიშვნელოვანია დამატებითი საყრდენიც“. მარტში ისლანდიის მთავრობამ ევროკავშირთან თავდაცვის სფეროში პარტნიორობის შეთანხმება გააფორმა.
საინტერესოა, რომ გეოპოლიტიკა ისლანდიაში საზოგადოებრივი დისკუსიის ცენტრში თითქმის არ დგას. ისლანდიური „ევროპული მოძრაობის“ წარმომადგენელი სნეროს სინდრადოუტირი ამით უკმაყოფილოა. მისი თქმით, რეფერენდუმი ახლა „100%-ით უსაფრთხოების საკითხების გამო ტარდება“.
ევროკავშირში გაწევრიანების მომხრეების შტაბის ფანჯრებს უზარმაზარი წითელი ასოებით დაწერილი სიტყვა „JA!“ — „კი“ — ფარავს. მათი აზრით, ევროკავშირის წევრობა მეტ ფინანსურ სტაბილურობას უზრუნველყოფს, ხოლო ევროზე გადასვლა ქვეყანაში მაღალი ინფლაციის შეკავებას შეუწყობს ხელს.
1944 წელს დანიისგან დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ ისლანდია ღარიბი კუნძულოვანი ქვეყნიდან ევროპის ერთ-ერთ უმდიდრეს სახელმწიფოდ იქცა. თუმცა აკადემიური გაერთიანება Viska-ს ანალიზის მიხედვით, ფასები ისლანდიაში ევროკავშირის საშუალო მაჩვენებელზე 84%-ით მაღალია, საპროცენტო განაკვეთები კი 8%-მდე გაიზარდა.
„უფრო მაღალი ხელფასები გვაქვს, მაგრამ მთელი თანხა გადასახადებსა და ხარჯებში მიდის. ეს ჩაკეტილი წრეა“, — ამბობს სინდრადოუტირი.
რეიკიავიკის ცენტრში მოსახლეობას ყველაზე მეტად ცხოვრების მაღალი ღირებულება და სუვერენიტეტის საკითხი აწუხებს.
„ახლა ყველაზე დიდი პრობლემა იმ თაობას აქვს, რომელიც საკუთარი საცხოვრებლის შეძენას ცდილობს. იპოთეკური განაკვეთები უბრალოდ საშინელია“, — ამბობს 62 წლის ადოლფ ფრიდრიკსონი.
შაბათის რეფერენდუმს მთელ ევროპაში ყურადღებით დააკვირდებიან.
თუ უმრავლესობა ევროკავშირში გაწევრიანების პროცესის განახლებას დაუჭერს მხარს, ისლანდიელი ოფიციალური პირების თქმით, ბრიუსელთან მოლაპარაკებებს „თვეები და არა წლები“ დასჭირდება, რადგან გასავლელი 35 მოლაპარაკების თავიდან 11 უკვე შეთანხმებული იყო იმ დროისთვის, როდესაც ისლანდიამ პროცესი შეაჩერა.
კენჭისყრას ყურადღებით დააკვირდებიან მეზობელ ნორვეგიაშიც — ტრადიციულად ევროსკეპტიკურ ქვეყანაში, რომელიც ასევე ევროპის ეკონომიკური სივრცის წევრია. ბოლო პერიოდში ნორვეგიაშიც იზრდება ევროკავშირში გაწევრიანების მხარდაჭერა.
ევროკავშირსა და ისლანდიას შორის ურთიერთობებზე მომუშავე ანალიტიკური ცენტრის European Currents-ის ხელმძღვანელი ჰალგრიმურ ოდსონი ამბობს, რომ მდიდარი და სტაბილური ისლანდიის ევროკავშირში გაწევრიანება გაფართოების პროცესისთვის დიდი ხნის ნანატრი კარგი ამბავი იქნებოდა.
„ხოლო „არა“-ს გამარჯვება შეიძლება ევროკავშირის მარცხად აღიქმებოდეს“, — ამბობს ის.