ხუთშაბათ საღამოს, აშშ-ის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა თეთრ სახლში მიიღო ცენტრალური აზიის ხუთი ქვეყნის ლიდერი — ყაზახეთის, ყირგიზეთის, ტაჯიკეთის, თურქმენეთისა და უზბეკეთის პრეზიდენტები. როგორც დასავლური მედიასაშუალებები წერენ, მორიგი სამიტის დროს, რომელიც ცნობილია ფორმატით „C5+1“, თეთრი სახლის ხელმძღვანელმა განიხილა წვდომა რეგიონის მდიდარ მინერალურ რესურსებზე, სადაც უკვე აქტიურად მოქმედებენ ჩინეთი და რუსეთი.
შეხვედრაში მონაწილეობდნენ ქასიმ-ჟომარტ ტოყაევი, სადირ ჯაფაროვი, ემომალი რაჰმონი, სერდარ ბერდიმუხამედოვი და შავკატ მირზიოევი.
„ჩვენ ვაძლიერებთ ჩვენს ეკონომიკურ პარტნიორობას, ვაუმჯობესებთ უსაფრთხოების მიმართულებით თანამშრომლობას და ვაფართოებთ საერთო კავშირებს,“ — განაცხადა ტრამპმა ხუთი ქვეყნის ლიდერებთან სადილზე.
„ჩვენი დღის წესრიგის ერთ-ერთი მთავარი საკითხია კრიტიკულად მნიშვნელოვანი მინერალები,“ — დაამატა ამერიკის ლიდერმა.
მოგვიანებით ტრამპმა სოციალურ ქსელებში გამოაცხადა „უდიდესი სავაჭრო და ეკონომიკური შეთანხმების“ შესახებ უზბეკეთთან, რომელიც, მისი თქმით, მოიცავს ტაშკენტის ინვესტიციებს თითქმის 35 მილიარდი დოლარის ოდენობით სამ წელიწადში — და 100 მილიარდ დოლარზე მეტს 10 წლის განმავლობაში — ამერიკის ეკონომიკის მნიშვნელოვან სექტორებში: ავიაციაში, სოფლის მეურნეობასა და IT სფეროში.
ყაზახეთი მსოფლიოში ურანის უმსხვილესი მწარმოებელია, უზბეკეთს უზარმაზარი ოქროს მარაგები აქვს, ხოლო თურქმენეთი გაზით არის მდიდარი. მთიანი ყირგიზეთი და ტაჯიკეთიც ახალი სასარგებლო წიაღისეულის საბადოების აღმოჩენას იწყებენ, წერს AFP.
ცენტრალური აზიის ქვეყნების ლიდერები არ ერიდებოდნენ კომპლიმენტებს აშშ-ის პრეზიდენტის მისამართით, აღნიშნავს სააგენტო.
„თქვენ დიდი ლიდერი ხართ, სახელმწიფო მოღვაწე, ზეცის მიერ გამოგზავნილი, რათა აღადგინოთ საღი აზრი და ტრადიციები, რომლებიც ჩვენ ყველას გვაერთიანებს და ძვირფასია,“ — აღფრთოვანებით განაცხადა ყაზახეთის პრეზიდენტმა ქასიმ-ჟომარტ ტოყაევმა.
„მანამდე ამერიკის შეერთებული შტატების არცერთ პრეზიდენტს არ გამოუჩენია ასეთი დამოკიდებულება ცენტრალური აზიის მიმართ, როგორც თქვენ,“ — განაცხადა უზბეკეთის ლიდერმა შავკატ მირზიოევმა. — „უზბეკეთში ჩვენ თქვენ მშვიდობის პრეზიდენტს გიწოდებთ.“
შეხვედრის დროს გამოცხადდა, რომ ყაზახეთმა გადაწყვიტა შეუერთდეს ე.წ. აბრაამის შეთანხმებებს, რომლებიც ისრაელთან ურთიერთობის ნორმალიზაციას ეხება. როგორც AFP აღნიშნავს, ეს უფრო სიმბოლური ნაბიჯია, რომელიც მიზნად ისახავს ამერიკელი ლიდერის ძალისხმევის მხარდაჭერას ახლო აღმოსავლეთში მშვიდობის დამყარებისკენ.
ყაზახეთის ხელისუფლების განცხადებით, შეთანხმებებში გაწევრიანება „ბუნებრივი და ლოგიკური ნაბიჯია“.
ცენტრალური აზიის სიმდიდრე: ურანი და კრიტიკული მინერალები.
ფორმატში „აშშ – ცენტრალური აზია“ სამიტები 2015 წლიდან ტარდება (პირველი ასეთი შეხვედრა უზბეკეთის ქალაქ სამარყანდში გაიმართა), თუმცა უმეტესწილად ისინი საგარეო საქმეთა მინისტრების დონეზე ტარდებოდა.
2023 წელს მაშინდელმა აშშ-ის პრეზიდენტმა ჯო ბაიდენმა პირველად ისტორიაში გამართა შეხვედრა ცენტრალური აზიის ხუთივე ქვეყნის ლიდერთან — ეს მოხდა გაეროს გენერალური ასამბლეის 78-ე სესიის დროს. შესაბამისად, ტრამპის მიმდინარე შეხვედრა გახდა მეორე ისტორიაში პრეზიდენტების დონეზე და პირველი, რომელიც ტარდება თეთრ სახლში.
როგორც სააგენტო Reuters აღნიშნავს, სამიტის გამართვის ერთ-ერთ მთავარ მიზეზად იქცა მზარდი კონკურენცია ცენტრალური აზიის მინერალურ რესურსებზე — რეგიონში, სადაც ტრადიციულად დომინირებდნენ რუსეთი და ჩინეთი.
„აშშ ცდილობს მიაღწიოს ახალ შეთანხმებებს კრიტიკულ მინერალებზე, ენერგორესურსებზე და სახმელეთო სავაჭრო მარშრუტებზე წვდომის უზრუნველსაყოფად, რომლებიც გვერდს აუვლის მის გეოპოლიტიკურ მეტოქეებს,“ — წერს Reuters.
წელს ცენტრალურ აზიაში ვიზიტით იმყოფებოდნენ როგორც ევროკომისიის პრეზიდენტი ურსულა ფონ დერ ლაიენი, ასევე რუსეთის პრეზიდენტი ვლადიმირ პუტინი და ჩინეთის ლიდერი სი ძინპინი.
რეგიონში თავმოყრილია იშვიათი მიწის ლითონების მნიშვნელოვანი მარაგები. გარდა ამისა, ყაზახეთი მსოფლიოში ურანის უმსხვილესი მწარმოებელია (როგორც Reuters წერს, 2014 წელს მსოფლიო მოპოვების თითქმის 40% ყაზახეთზე მოდიოდა).
უზბეკეთიც შედის მსოფლიოს ურანის ხუთ უდიდეს მწარმოებელს შორის — ამ ორ ცენტრალურ აზიურ ქვეყანაზე მოდის მსოფლიოს ურანის მოპოვების ნახევარზე მეტი, აღნიშნავს სააგენტო. ურანის იმპორტი აშშ-სთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ამჟამად მისი დაახლოებით 20% რუსეთიდან შემოდის.
გარდა ამისა, უზბეკეთს გააჩნია უზარმაზარი ოქროს მარაგი, ხოლო თურქმენეთი მდიდარია ბუნებრივი აირის საბადოებით. ყირგიზეთი და ტაჯიკეთიც ახალი მინერალური რესურსების აღმოჩენას იწყებენ.
ენერგეტიკის სექტორში რუსეთი კვლავ ძლიერად არის წარმოდგენილი — იგი ამ ქვეყნებს აწვდის ენერგორესურსებს და აშენებს ატომურ ელექტროსადგურებს.
ამავე დროს, ჩინეთი, რომელიც ესაზღვრება ყაზახეთს, ყირგიზეთსა და ტაჯიკეთს, აქტიურად ინვესტირებს რეგიონში მასშტაბურ ინფრასტრუქტურულ პროექტებში.
მათ შორის, პეკინი და ბრიუსელი მხარს უჭერენ სატრანსპორტო დერეფნის პროექტს კასპიის ზღვის გავლით, რომელიც საშუალებას იძლევა ევროპიდან ცენტრალურ აზიამდე ტვირთების ტრანსპორტირება კავკასიის გავლით, რუსეთის გვერდის ავლით მოხდეს. ეს პროექტი ცნობილია როგორც ტრანსკასპიური საერთაშორისო სატრანსპორტო მარშრუტი ან „შუა დერეფანი“ (Middle Corridor), რომელსაც აშშ-იც აქტიურად უჭერს მხარს.
„იმ დროს, როცა ჩინეთი და რუსეთი აძლიერებენ კონტროლს რეგიონის ინფრასტრუქტურაზე, წიაღისეულ რესურსებზე და მათი გადამამუშავებელი სისტემებზე, ვაშინგტონი ცდილობს მოიპოვოს მნიშვნელოვანი პოზიციები კონკრეტული სტრატეგიული პროექტების გზით,“ — განუცხადა Reuters-ს სტრატეგიული და საერთაშორისო კვლევების ცენტრის (CSIS) დირექტორმა გრეისლინ ბასკარანმა.
ადამიანის უფლებები — არა პრიორიტეტი
ამავდროულად, ადამიანის უფლებების დამცველმა ორგანიზაციებმა არაერთხელ გააკრიტიკეს ცენტრალური აზიის ხუთივე ქვეყანა ადამიანის უფლებების უხეში დარღვევისთვის. მაგალითად, როგორც AFP ახსენებს, ორგანიზაციის „რეპორტიორები საზღვრებს გარეშე“ მიერ შედგენილ პრესის თავისუფლების რეიტინგში თურქმენეთი 180 ქვეყანას შორის 174-ე ადგილზეა. ყაზახეთი და ყირგიზეთიც მიესალმნენ ტრამპის გადაწყვეტილებას დახუროს „რადიო თავისუფლების“ რეგიონული ბიუროები (რუსეთში ეს მედია შეტანილია „უცხოელი აგენტების“ რეესტრში).
სამიტამდე ცოტა ხნით ადრე, საერთაშორისო ორგანიზაცია Human Rights Watch-მა გაავრცელა განცხადება, სადაც ჩამოთვლილია პოლიტიკური თავისუფლებების შეზღუდვის ძირითადი მაგალითები რეგიონში — მათ შორის ოპოზიციის წინააღმდეგ რეპრესიები, გადაადგილების შეზღუდვა, სიტყვის თავისუფლების დათრგუნვა და საპროტესტო აქციების აკრძალვა. ორგანიზაციამ ტრამპის ადმინისტრაციას მოუწოდა, შეხვედრის დროს არ დაივიწყოს ადამიანის უფლებების საკითხი.
„ცენტრალური აზიის ეკონომიკური და სოციალური რეფორმები საერთაშორისო მხარდაჭერას იმსახურებს, თუმცა ისინი უნდა ეფუძნებოდეს ადამიანის უფლებებისა და სამართლის უზენაესობის პატივისცემას,“ — განაცხადა Human Rights Watch-ის რეგიონულმა დირექტორმა ჰიუ უილიამსონმა. — „მხოლოდ ამ შემთხვევაში შეძლებს რეგიონში მცხოვრები 82 მილიონი ადამიანი მიიღონ რეალური სარგებელი იმ შეთანხმებებიდან, რომლებსაც მათი ლიდერები ვაშინგტონში გააფორმებენ.“
თუმცა, როგორც გამოცემა Eurasianet-ს განუცხადა ბიშკეკში მდებარე ეუთოს აკადემიის პოლიტოლოგმა ემილბეკ ჯურაევმა, არ უნდა ველოდოთ, რომ სამიტზე ადამიანის უფლებებისა და პოლიტიკური თავისუფლებების საკითხები წამოიჭრება, რადგან ტრამპის ადმინისტრაციისთვის ეს თემა გაცილებით ნაკლებად მნიშვნელოვანია, ვიდრე სავაჭრო შეთანხმებები.
ჯურაევის თქმით, სამიტზე „ნაკლებად მოსალოდნელია რაიმე მნიშვნელოვანი გარღვევა“ კრიტიკული მინერალების საკითხში, რადგან შეხვედრა საკმაოდ მოკლე დროში იყო ორგანიზებული, ხოლო რესურსების თემა „მგრძნობიარე და რთულია“.
ავღანეთი, სანქციები და გარემო — სხვა საკითხები, რომლებიც შეიძლება განიხილონ
როგორც Eurasianet წერდა, ტრამპისა და ცენტრალური აზიის ხუთი ქვეყნის ლიდერების შეხვედრაზე შესაძლოა განიხილონ სხვა თემებიც, მათ შორის რეგიონალური უსაფრთხოება. კერძოდ, ქვეყნებს სურთ ავღანეთის თემაზე საუბარი, რომელსაც ახლა „თალიბანი“ მართავს.
„ყაზახეთი და უზბეკეთი ხელმძღვანელობენ ძალისხმევას თალიბანთან კონტაქტების დამყარების მიმართულებით — ისინი მხოლოდ ახალ სავაჭრო შესაძლებლობებზე არ ფიქრობენ, არამედ აცნობიერებენ, რომ თანამშრომლობა აუცილებელია მნიშვნელოვანი რეგიონული პრობლემების მოსაგვარებლად, მათ შორის წყლის რესურსების დეფიციტის,“ — წერს Eurasianet.
გარდა ამისა, ლიდერები შეიძლება იმედოვნებდნენ გარკვეულ საკითხების გადაწყვეტასაც, რაც მათ ინტერესებში შედის. მაგალითად, Eurasianet-ის მიხედვით, ყირგიზეთი შეეცდება მოიპოვოს იმ შეზღუდვების მოხსნა, რომლის გამოც მის მოქალაქეებს დაკარგეს უფლება 10-წლიანი მრავალჯერადი ვიზის მიღებაზე აშშ-ში. მსგავსი შეზღუდვები მოქმედებს თურქმენეთის მოქალაქეებზეც.
ჯურაევი ასევე მიიჩნევს, რომ ყირგიზეთის პრეზიდენტმა სადირ ჯაფაროვმა შესაძლოა წამოჭრას საკითხი ამერიკული სანქციების შესახებ, რომლებიც ყირგიზეთის საბანკო სექტორს შეეხო — ვაშინგტონისა და ლონდონის თანახმად, სწორედ ეს სექტორი ეხმარებოდა რუსეთს უკრაინის წინააღმდეგ ომისთვის საჭირო ტექნოლოგიებისა და აღჭურვილობის მიღებაში.
ამასთანავე, ყაზახეთის პრეზიდენტმა ქასიმ-ჟომარტ ტოყაევმა შესაძლოა წამოაყენოს ინიციატივა, შექმნან ერთობლივი ძალისხმევა კასპიის ზღვის დონის დაცემასთან საბრძოლველად — ეკოლოგიური კატასტროფის წინააღმდეგ. ტრამპის ყურადღების მისაქცევად, მან შეიძლება აღნიშოს, რომ ეს პრობლემა საფრთხეს უქმნის ტრანსკასპიურ საერთაშორისო სატრანსპორტო მარშრუტსაც.
გარდა ამისა, ყაზახეთი დაინტერესებულია ჯექსონ–ვენიკის შესწორების გაუქმებით, რომელიც დღემდე მოქმედებს ასტანასთან მიმართებით. ეს ეკონომიკური შეზღუდვის კანონი აშშ-ის კონგრესმა 1970-იან წლებში მიიღო საბჭოთა კავშირის დასასჯელად, იმის გამო, რომ ის თავის მოქალაქეებს არ უშვებდა ქვეყნიდან, მაგრამ ნორმა კვლავ ძალაშია ზოგიერთი ქვეყნისთვის.
ასევე, ყაზახეთმა და უზბეკეთმა გამოთქვეს სურვილი გააფართოონ კულტურული და საგანმანათლებლო ურთიერთობები აშშ-სთან, ასკვნის Eurasianet.