ხელოვნური ინტელექტის დახმარებით შექმნილმა ექსპერიმენტულმა პრეპარატმა, რომელიც თავდაპირველად ფილტვის მძიმე დაავადების სამკურნალოდ შეიმუშავეს, პაციენტებში ბიოლოგიური დაბერების ნიშნების შემცირება აჩვენა. შედეგები ჯერ ძალიან ადრეულია, თუმცა მეცნიერები ამბობენ, რომ კვლევამ შესაძლოა დაბერებასთან ბრძოლის სრულიად ახალი მიმართულება გახსნას.
პრეპარატს rentosertib ჰქვია და მას ბიოტექნოლოგიური კომპანია Insilico Medicine ავითარებს. პრეპარატი თავდაპირველად იდიოპათიური ფილტვის ფიბროზის სამკურნალოდ შეიქმნა — ეს არის მძიმე, პროგრესირებადი დაავადება, რომლის დროსაც ფილტვის ქსოვილი ნაწიბურდება და თანდათან კარგავს ნორმალურად ფუნქციონირების უნარს.
Rentosertib-ის შექმნაში ხელოვნური ინტელექტი ორ მნიშვნელოვან ეტაპზე გამოიყენეს: თავდაპირველად AI-ს საშუალებით მეცნიერებმა გამოავლინეს TNIK — ცილა, რომელიც დაავადების შესაძლო სამკურნალო სამიზნედ მიიჩნიეს. ამის შემდეგ გენერაციული AI გამოიყენეს ახალი მოლეკულის შესაქმნელად, რომელსაც ამ ცილაზე ზემოქმედება შეეძლო.
პრეპარატის კლინიკური კვლევის პირველი მნიშვნელოვანი შედეგები 2025 წელს ჟურნალ Nature Medicine-ში გამოქვეყნდა. კვლევაში იდიოპათიური ფილტვის ფიბროზის მქონე 71 პაციენტი მონაწილეობდა. მათ 12 კვირის განმავლობაში ან სხვადასხვა დოზით rentosertib-ს, ან პლაცებოს აძლევდნენ.
ყველაზე მაღალი დოზის მიმღებ ჯგუფში ფილტვის ფუნქციის ერთ-ერთი მთავარი მაჩვენებელი — იძულებითი სასიცოცხლო ტევადობა — საშუალოდ დაახლოებით 98 მილილიტრით გაიზარდა, მაშინ როცა პლაცებოს ჯგუფში ის შემცირდა. მეცნიერებმა შედეგი იმედისმომცემად შეაფასეს, თუმცა მცირე რაოდენობის პაციენტებისა და კვლევის მოკლე ხანგრძლივობის გამო უფრო ფართო კვლევების აუცილებლობაც აღნიშნეს.
მოულოდნელი შედეგი — „ბიოლოგიური ასაკის“ შემცირება
ახლა იგივე კლინიკური კვლევის მონაცემების ხელახალმა ანალიზმა კიდევ უფრო საინტერესო შედეგი აჩვენა. კვლევა 7 სექტემბერს ჟურნალ Nature Biotechnology-ში გამოქვეყნდა და მას The New York Times-მაც მიუძღვნა სტატია.
მეცნიერებმა პაციენტების სისხლში ათასობით ცილის დონე შეისწავლეს და მონაცემები ექვსი სხვადასხვა ე.წ. პროტეომული დაბერების საათით გააანალიზეს. ასეთი მოდელები სისხლში არსებული ცილების კომბინაციის მიხედვით ცდილობენ შეაფასონ ადამიანის ბიოლოგიური ასაკი — ანუ რამდენად „ახალგაზრდა“ ან „ხანდაზმულია“ მისი ორგანიზმი ქრონოლოგიურ ასაკთან შედარებით.
საბოლოო ანალიზში 42 პაციენტის მონაცემები შევიდა. ექვსივე მოდელმა ერთი და იგივე მიმართულება აჩვენა: rentosertib-ის მიმღებ პაციენტებში გამოთვლილი ბიოლოგიური ასაკი მცირდებოდა, მაშინ როცა პლაცებოს ჯგუფში მნიშვნელოვანი გაუმჯობესება არ დაფიქსირებულა. ეფექტი განსაკუთრებით მკაფიო იყო მკურნალობის მეოთხე კვირისთვის.
მეცნიერებმა დამატებით შეადარეს პრეპარატის მიერ გამოწვეული ცილოვანი ცვლილებები ბრიტანეთის UK Biobank-ის 55 ათასზე მეტი ადამიანის მონაცემებს. გარკვეულ შემთხვევებში პრეპარატის ზემოქმედება იმ ცვლილებების საპირისპირო მიმართულებით მიდიოდა, რომლებიც ჩვეულებრივ ასაკის მატებას ახლავს. მკვლევრებმა ასევე აღმოაჩინეს ცვლილებები უჯრედულ დაბერებასთან დაკავშირებულ პროცესებში.
ეს ნიშნავს, რომ პრეპარატი ადამიანს აახალგაზრდავებს?
ჯერ — არა.
მეცნიერები განსაკუთრებით აფრთხილებენ, რომ „ბიოლოგიური ასაკის შემცირება“ პირდაპირ არ ნიშნავს, რომ ადამიანის ორგანიზმი რამდენიმე წლით რეალურად გაახალგაზრდავდა ან მისი სიცოცხლის ხანგრძლივობა გაიზარდა.
დაბერების საათები სხვადასხვა ბიოლოგიურ მაჩვენებელს აფასებს, თუმცა მეცნიერებაში ჯერ კიდევ მიმდინარეობს დისკუსია, რამდენად ზუსტად ასახავს მათი ცვლილება რეალურ დაბერებასა და სიცოცხლის ხანგრძლივობას.
კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი შეზღუდვა ისაა, რომ კვლევაში ყველა მონაწილეს მძიმე ფილტვის დაავადება ჰქონდა. შესაძლებელია, რომ სისხლში აღმოჩენილი „გაახალგაზრდავების“ ნიშნების ნაწილი უბრალოდ მათი ჯანმრთელობის გაუმჯობესების შედეგი იყოს და არა უშუალოდ დაბერების პროცესზე პრეპარატის მოქმედება. თავად კვლევის ავტორებიც აღნიშნავენ, რომ ამ ორი ეფექტის სრულად გამიჯვნა ამ ეტაპზე შეუძლებელია.
პრეპარატი ჯანმრთელ ადამიანებზე დაბერების საწინააღმდეგო საშუალების სახით საერთოდ არ გამოუცდიათ.
კვლევა გრძელდება
Rentosertib ამჟამად უკვე III ფაზის კლინიკურ კვლევაშია, თუმცა ისევ იდიოპათიური ფილტვის ფიბროზის სამკურნალოდ. ამ ეტაპზე გაცილებით მეტ პაციენტზე უნდა დადგინდეს, რამდენად ეფექტიანი და უსაფრთხოა პრეპარატი ხანგრძლივი გამოყენებისას.
ამიტომ დაბერების საწინააღმდეგო წამალზე საუბარი ჯერ ნაადრევია. თუმცა კვლევა მნიშვნელოვანია ორი მიზეზით: მან აჩვენა, რომ ხელოვნურ ინტელექტს შეუძლია არა მხოლოდ ახალი პრეპარატების აღმოჩენის პროცესის დაჩქარება, არამედ სრულიად ახალი მოლეკულების შექმნაც, რომლებიც ადამიანებზე კლინიკურ კვლევებამდე მიდის.
ამასთან, rentosertib-ის შემთხვევაში პირველად გაჩნდა სერიოზული მინიშნება, რომ AI-ის დახმარებით შექმნილმა პრეპარატმა შესაძლოა ერთ კონკრეტულ დაავადებაზე ზემოქმედების გარდა დაბერებასთან დაკავშირებული ბიოლოგიური პროცესებიც შეცვალოს. სწორედ ამის დასადასტურებლად იქნება საჭირო ბევრად უფრო დიდი, ხანგრძლივი და საბოლოოდ — ჯანმრთელ ადამიანებზე ჩატარებული კვლევებიც.